Programy edukacyjne

Otyłość

PROGRAM EDUKACJI PACJENTÓW Z OTYŁOŚCIĄ

ZAŁOŻENIE PROGRAMU: Głównym założeniem programu edukacyjnego osób z diagnozą otyłości jest przeciwdziałanie pogłębianiu otyłości oraz powstawaniu jej powikłań. Program opracowano na podstawie „Zasad postępowania w nadwadze i otyłości w praktyce lekarza rodzinnego”.

CELE:

  • podniesienie poziomu wiedzy na temat otyłości, jej przyczyn i powikłań,
  • piramida zdrowego żywienia i talerz zdrowego żywienia jako podstawa prawidłowego stylu życia,
  • zwiększenie wiedzy na temat prawidłowo zbilansowanego jadłospisu,
  • omówienie znaczenia aktywności fizycznej w procesie powrotu do zdrowia,
  • zwiększenie świadomości na temat korelacji między występowaniem otyłości, a stylem życia,
  • uświadomienie roli odpowiedniej podaży wody w codziennym funkcjonowaniu człowieka.

KRYTERIA REKRUTACJI DO PROGRAMU:

  • Edukacja obejmuje osoby z rozpoznaną otyłością niezależnie od wieku, mające złożoną deklarację do lekarza i pielęgniarki POZ. Kryteria rekrutacji do programu Edukacja obejmuje osoby dorosłe ze wskaźnikiem BMI >30, dzieci z BMI równym lub powyżej 95 centyla. Diagnozę otyłości u dorosłych stawiamy, jeżeli wartość BMI są ≥ 30.
  • Otyłość I stopnia BMI 30,0-34,9
  • Otyłość II stopnia BMI 35,0-39,9
  • Otyłość III stopnia BMI ≥ 40,0.
  • Otyłość trzewną rozpoznaje się, gdy obwód kobiet ≥ 80 cm, mężczyzn ≥ 94 cm, osoby te mają zwiększone ryzyko rozwoju powikłań otyłości. Otyłość u dzieci i młodzieży rozpoznaje się przy wartościach BMI mieszczących się powyżej 95 centyla. Stosowane są siatki centylowe OLAF (olaf.czd.pl) dla dzieci w wieku 3 18 lat. Otyłość trzewną rozpoznaje się, jeśli wartość pomiaru obwodu talii przekracza 90 centyl dla płci i wieku.

 

PRZEBIEG PROGRAMU:

Konspekt:

Temat: Otyłość

Prowadzący: Pielęgniarka

Odbiorcy:

  • Pacjent,
  • Rodzina i opiekunowie pacjenta.

Cel:

  • Zapoznanie oraz przekazanie informacji na temat choroby i jej skutków,
  • Profilaktyka otyłości

Miejsce: Gabinet edukacji nr. 23.

Czas zajęć: 60 min. – 90min.

Metody i techniki:

  • Wykład, Pogadanka,
  • Dyskusja.

Materiały dydaktyczne: ulotki, broszury, modele

Plan zajęć edukacyjnych:

  • Rozpoczęcie zajęć- zaprezentowanie się osoby prowadzącej zajęcia oraz zapoznanie
    z uczestnikami.
  • Sporządzenie listy obecności.
  • Przedstawienie harmonogramu zajęć
  • Definicja otyłości.
  • Przyczyny i czynniki sprzyjające otyłości.
  • Przykładowe korzystne nawyki żywieniowe w rodzinie – jak je wprowadzić?
  • Stres a otyłość, jak sobie radzić w trudnych chwilach.
  • Powikłania otyłości z omówieniem cukrzycy typ II, insulinooporność, zespół metaboliczny, stłuszczenie wątroby.
  • Rodzaje otyłości.
  • Nauka określania prawidłowej masy ciała dorosłego i dziecka.

Omówienie narzędzi do kontrolowania wagi, wskaźników WHR, BMI, WC, wzór Lorenza, siatek centylowych.

  • Przedstawienie piramidy zdrowego żywienia, talerza zdrowego żywienia.
  • Nauka obliczania zapotrzebowania kalorycznego (korzystanie z kalkulatorów, aplikacji internetowych).
  • Wyjaśnienie znaczenia prawidłowo zbilansowanej diety. Omówienie zasad diet DASH /diety śródziemnomorskiej.
  • Omówienie konieczności kontrolowania składu kupowanych i spożywanych produktów spożywczych.
  • Indeks glikemiczny i węglowodany.
  • Dlaczego nie mogę schudnąć –– adaptacje metaboliczne.
  • Leczenie ruchem, czyli omówieniem zaleceń ruchowych dla dorosłych i dzieci, zasada 10000/7500 kroków.
  • Pytania i dyskusja w grupie.
  • Podsumowanie kwestii poruszanych na zajęciach.
  • Ocena zapamiętanych przez uczestników zajęć treści.
  • Zakończenie zajęć

Metody oceny skuteczności przeprowadzonych zajęć edukacyjnych: zadanie pytań

Ewaluacja- Pytania kontrolne:

  1. Czy wiesz na czym polega otyłość?
  2. Czy wiesz jakie są prawidłowe wartości BMI?
  3. Czy wiesz, jak dbać o siebie, aby utrzymywać prawidłową wagę?

 

Przebieg programu

W ramach programu postępujemy zgodnie z zasadą 5xa:

  • asses – ocena ryzyka otyłości i powikłań w ramach badania fizykalnego,
  • ask – pytaj – ocena gotowości do leczenia otyłości,
  • advise – poradź – ustalenie programu leczenia otyłości,
  • assist – pomóż – pomoc w zmianie zachowań,
  • arrange – planuj/nadzoruj – zaplanowanie harmonogramu kontroli.

 

  1. Częścią integralną każdej wizyty edukacyjnej stanowią pomiary: masa ciała, obwód talii, waga ciała, wzrost, BMI, pomiar ciśnienia tętniczego, analiza składu ciała metodą impedancji bioelektrycznej (BIA). 2. Pacjenta z powikłaną otyłością, dziecko z rozpoznaną otyłością
    z powikłaniami lub innymi chorobami towarzyszącymi należy przed podjęciem edukacji skierować do lekarza prowadzącego.
  2. Przekazywane zalecenia, informacje i wytyczne: Definicja otyłości: to uwarunkowane nadmiernym rozwojem tkanki tłuszczowej zwiększenie masy ciała znacznie powyżej wartości prawidłowych, ustalonych dla danego wieku, płci i rasy.

 

MATERIAŁ EDUKACYJNY PROGRAM EDUKACJI W HIPERCHOLESTEROLEMII

 

Otyłość u dorosłych:

  • otyłość I stopnia BMI 30,0-34,9
  • otyłość II stopnia BMI 35,0-39,9
  • otyłość III stopnia BMI ≥ 40,0
  • otyłość trzewną rozpoznaje się, gdy obwód kobiet ≥ 94cm, mężczyzn ≥ 80cm.

Otyłość u dzieci i młodzieży: Rozpoznaje się przy wartościach BMI mieszczących się powyżej 95 centyla. U dzieci stosuje się siatki centylowe OLAF (olaf.czd.pl) dla dzieci w wieku 3-18 lat. Otyłość trzewną u dzieci rozpoznaje się, gdy wartość pomiaru obwodu talii przekracza 90 centyl dla płci
i wieku.

Rodzaje otyłości:

Typ „jabłko” otyłość brzuszna/wisceralna/centralna spowodowana gromadzeniem tkanki tłuszczowej
w górnej części ciała i na brzuchu, jej występowanie zwiększa ryzyko rozwoju chorób układu krążenia
i rozwoju nowotworów wartości: > 88 u kobiet, > 102 u mężczyzn. BMI może być w normie, ale wskazana jest redukcja tkanki tłuszczowej.

Typ „gruszka” inaczej otyłość pośladkowo udowa, tkanka tłuszczowa gromadzi się na pośladkach, udach, nogach, natomiast górna część ciała nierzadko może wyglądać stosunkowo symetrycznie. Obydwa typy otyłości można w prosty sposób zróżnicować, obliczając stosunek obwodu talii do obwodu bioder, tzw. wskaźnik talia/biodra lub WHR (ang. waist to hip circumference ratio)

Typ otyłości Kobiety Mężczyźni
Otyłość trzewna WHR ≥ 0,8 WHR ≥ 1,0
Otyłość udowo-pośladkowa WHR < 0,8 WHR <1,0

 

 

 

 

 

Przyczyny i ryzyko rozwoju otyłości:

Rozwija się z powodu zaniedbania na dwóch płaszczyznach: nieodpowiednia dieta oraz zbyt mała aktywność fizyczna. Najczęściej to skutek nieodpowiedniego stylu życia. Należy pamiętać, że udział genów w powstawaniu otyłości nie jest decydujący. Ale istnieje 70% ryzyka wystąpienia otyłości
u dziecka, jeśli jego oboje rodzice są otyli. Natomiast Ryzyko rozwoju otyłości u dorosłego jest większe, jeśli dziecko miało nadwagę lub było otyłe wieku przedszkolnym (30%) oraz w wieku nastoletnim (80%). Największy wpływ więc na powstawanie i pogłębianie otyłości są niekorzystne czynniki środowiskowe, używki, czynniki psychologiczne (np. zajadanie stresu), hormonalne, złe wzorce i nawyki żywieniowe, brak aktywności fizycznej, brak higieny snu i zaburzenia psychologiczne prowadzące do zaburzenia kontroli łaknienia. Otyłość to nie tylko problem estetyczny. Jej występowanie niesie za sobą ryzyko wystąpienia:

  • zaburzeń oddychania, np. bezdech senny,
  • zaburzeń funkcji poznawczych, np. mgła mózgowa,
  • schorzeń układu sercowo-naczyniowego, np. nadciśnienie tętnicze, choroba wieńcowa, niewydolność serca,
  • kamicy żółciowej,
  • zaburzeń hormonalnych, np. bezpłodność, impotencja,
  • dny moczanowej,
  • udaru mózgu,
  • cukrzycy typu II,
  • zmian zwyrodnieniowych stawów,
  • nowotworów złośliwych,
  • żylaków kończyn dolnych,
  • subiektywnie gorszej jakości życia.

 

 

Zaburzeń gospodarki lipidowej:

Diagnozuje się je na podstawie badań profilu lipidowego, zgodnie z wytycznymi PTL diagnostyki
i leczenia zaburzeń lipidowych w Polsce z 2021. Profil lipidowy obejmuje zestaw opisanych powyżej badań wykonywanych w osoczu/surowicy krwi, w celu rozpoznawania oraz monitorowania leczenia dyslipidemii oraz jako ogólny obraz ryzyka sercowonaczyniowego:

  • stężenie cholesterolu całkowitego (TC)
  • stężenie cholesterolu HDL (HDL-C)
  • stężenie cholesterolu LDL (LDL-C)
  • stężenie cholesterolu nie-HDL (nie-HDL-C)
  • stężenie triglicerydów (TG)

Cholesterol to ważny związek, należących do lipidów. Pozyskiwany jest głównie z pożywienia (~30%) lub syntetyzowany de novo głównie w wątrobie i jelitach (~70%). Ilość syntetyzowanego cholesterolu zależy od jego poziomu w komórkach. Jest niezbędny do wytwarzania hormonów płciowych, nadnerczowych, witaminy D3 oraz kwasów żółciowych. Nadmiar cholesterolu jest niekorzystny – prowadzi do zwiększonego ryzyka chorób sercowo-naczyniowych (zawał serca, udar niedokrwienny mózgu), sprzyja rozwojowi miażdżycy tętnic. Frakcja LDL to potocznie tzw. zły cholesterol – powoduje odkładanie cząsteczek cholesterolu w tętnicach, przyspieszając rozwój miażdżycy. Frakcja HDL tzw. dobry cholesterol – zmniejsza ryzyko wystąpienia incydentów sercowo-naczyniowych. HDL wykazują działanie antyoksydacyjne i hamują utlenianie LDL, przywracają funkcję śródbłonka naczyniowego, działają przeciwzapalnie i przeciwapoptotycznie. Trójglicerydy stanowią podstawowy składnik tkanki tłuszczowej. Zwiększone stężenie trójglicerydów jest czynnikiem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych. TG w dużej mierze są wykorzystywane jako źródło energii dla organizmu, są głównym składnikiem komórek tłuszczowych. Stanowią większość masy tłuszczowej pokarmu i są syntetyzowane endogennie (pochodzą także z żywności – pochodzenie egzogenne – jako triglicerydy chylomikronów). Jako wskaźnik stężenia aterogennych lipoprotein, stężenie nie-HDL-C jest bardzo ważne dla oceny ryzyka sercowo-naczyniowego i powinno być stałym elementem profilu lipidowego. Ma ono szczególne znaczenie diagnostyczne, gdy dokładność wyliczeń stężenia LDL-C jest ograniczona.

 

 

 

 

Oznaczenie Wartości docelowe
Cholesterol całkowity (TC) na czczo i nie na czczo <190 mg/dl (5,0 mmol/l)
Cholesterol HDL (HDL-C) na czczo i nie na czczo: >40 mg/dl (1,0 mmol/l) dla mężczyzn i >45 mg/dl (1,2 mmol/l) dla kobiet
Triglicerydy (TG) na czczo <150 mg/dl (1,7 mmol/l); nie na czczo <175 mg/dl (2,0 mmol/l)
Cholesterol LDL (LDL-C)2 a czczo i nie na czczo, ryzykosercowo[1]naczyniowe: ekstremalne <40 mg/dl(1mmol/l);

bardzo duże <55mg/dl (1,4 mmol/l);

duże <70mg/dl (1,8 mmol/l);

umiarkowane <100 mg/dl (2,6mmol/l);

małe <115 mg/dl (3,0mmol/l)
Cholesterol nieHDL (nie-HDL-C) na czczo i nie na czczo, ryzyko sercowo[1]naczyniowe:

ekstremalne <70 mg/dl (1,8mmol/l);

bardzo duże <85mg/dl (2,2 mmol/l);

duże <100mg/dl (2,6 mmol/l);

umiarkowane <130 mg/dl (3,4mmol/l)

 

FH – hipercholesterolemia rodzinna; 1 W nawiązaniu do kryteriów rozpoznania FH wg Simon Broome (Wielka Brytania) oraz MEDPED (USA) [100]; 2Przy stężeniu TG>400 mg/dl (4,5 mmol/l) stężenie LDL-C nie jest wyliczane. Ekwiwalentnym wskaźnikiem ryzyka sercowo-naczyniowego jest stężenie nie-HDL-C lub apoB.

Cukrzycy typu II: Cukrzyca jest to grupa chorób metabolicznych charakteryzujących się hiperglikemią wynikającą z defektu wydzielania i/lub działania insuliny. Przewlekła hiperglikemia wiąże się z uszkodzeniem, zaburzeniem czynności i niewydolnością różnych narządów, zwłaszcza oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych. Objawy wskazujące na możliwość występowania cukrzycy ze znaczną hiperglikemią:

  • nasilona diureza (wielomocz);
  • wzmożone pragnienie;
  • utrata masy ciała niewytłumaczona celowym odchudzaniem;
  • inne, mniej typowe objawy: osłabienie i wzmożona senność, zmiany ropne na skórze oraz stan zapalny narządów moczowo-płciowych. Zasady rozpoznawania zaburzeń tolerancji glukozy wg stanowiska PTD (2021):
  • w przypadku występowania objawów cukrzycy należy wykonać oznaczenie glikemii przygodnej wynik ≥ 200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l) jest podstawą do rozpoznania cukrzycy;
  • przy braku występowania objawów lub przy współistnieniu objawów i glikemii przygodnej < 200 mg/dl (< 11,1 mmol/l) cukrzycę można rozpoznać na podstawie:
  • 2-krotnego (każde oznaczenie należy wykonać innego dnia) oznaczenia glikemii na czczo
    w godzinach porannych – dwa wyniki ≥ 126 mg/dl (≥ 7,0 mmol/l) są podstawą do rozpoznania cukrzycy;
  • jednorazowego oznaczenia HbA1c — wartość ≥ 6,5% (≥ 48 mmol/mol) — jest podstawą do rozpoznania cukrzycy;
  • jeśli wynik 1-krotnego lub 2-krotnego pomiaru glikemii na czczo wynosi 100–125 mg/dl (5,6–6,9 mmol/l) lub glikemii na czczo poniżej 100 mg/dl (5,6 mmol/l) lub HbA1c < 6,5% (≥ 48 mmol/mol) u osoby z uzasadnionym podejrzeniem nieprawidłowej tolerancji glukozy lub cukrzycy, należy wykonać doustny test tolerancji glukozy (OGTT, oral glucose tolerance test) — glikemia w 120. Minucie OGTT ≥ 200 mg/dl (≥ 11,1 mmol/l) jest podstawą do rozpoznania cukrzycy.

Zasadniczo można uznać, że wartość glikemii na czczo, glikemii w 120. minucie OGTT i HbA1c w takim samym stopniu nadają się do celów diagnostycznych, chociaż wykrywają cukrzycę
u różnych osób.

W porównaniu z glikemią na czczo i HbA1c za pomocą badania glikemii w 120.minucie OGTT wykrywa się większą liczbę osób z cukrzycą i stanami przedcukrzycowymi.

Insulinooporność:

Insulina jest hormonem wydzielanym przez trzustkę. Jej główna funkcja to obniżenie poziomu glukozy we krwi. Insulinooporność to zmniejszona wrażliwość tkanek (mięśni, wątroby, tkanki tłuszczowej) na działanie insuliny. Tkanka tłuszczowa wydziela różne substancje i hormony, które mają wpływ na działanie insuliny, natomiast w przypadku nadmiernego nagromadzenia się tak zwanej trzewnej tkanki tłuszczowej (otyłość brzuszna) dochodzi do insulinooporności. Dotyczy ona ponad połowy otyłych dzieci. Insulinooporność wiąże się z występowaniem: zespółu metabolicznego, cukrzycy typu 2, choroby układu sercowo-naczyniowego, stłuszczenia wątroby, bezdechu senny, u kobiet zespółu policystycznych (wielotorbielowatych) jajników, który może być przyczyną niepłodności.

Zespół metaboliczny:

Rozpoznawany jest, gdy współistnieją czynniki ryzyka sercowo – naczyniowego, czyli otyłość brzuszna oraz zaburzenia lipidowe. Niebezpieczne jest podwyższone stężenie trójglicerydów
i obniżone stężenie cholesterolu frakcji HDL, podwyższone stężenie glukozy oraz nadciśnienie tętnicze. U osób mało aktywne fizycznie, z nadwagą typu brzusznego rozwija się insulinooporność oraz zespół me- taboliczny. W zespole metabolicznym mamy do czynienia
z nieprawidłową tolerancją glukozy, co prowadzi do podwyższonego stężenia glukozy we krwi, następnie do cukrzycy, dodatkowo występują nadciśnienie tętnicze i zaburzenia lipidowe.

Zespół metaboliczny rozpoznawany jest, gdy spełnione są 3 z 5 poniższych kryteriów:

  • otyłość brzuszna, którą określa się poprzez ocenę obwodu talii (obwód ≧80 cm u kobiet i ≧94 cm u mężczyzn w populacji europejskiej rasy białej, świadczy o otyłości trzewnej),
  • podwyższone stężenie triglicerydów na czczo (>1,7 mmol/L lub 150 mg/dL), bądź leczenie hipertriglicerydemii,
  • zbyt niskie stężenie cholesterolu HDL na czczo, potocznie nazywanego „dobrym cholesterolem” (< 1 mmol/L lub 40 mg/dL u mężczyzn oraz <1,3 mmol/L lub 50 mg/dL u kobiet), bądź leczenie z powodu zbyt niskiego poziomu cholesterolu HDL,
  • skurczowe ciśnienie tętnicze krwi ≧130 mm Hg lub rozkurczowe ciśnienie tętnicze krwi ≧85 mm Hg, bądź leczenie wcześniej rozpoznanego nadciśnienia tętniczego,
  • podwyższony poziom glukozy w surowicy krwi na czczo ≧5,6 mmol/L lub 100 mg/dL, bądź leczenie wcześniej rozpoznanej cukrzycy typu 2.

Inne choroby:

Nowotwory jelita grubego, prostaty, jajników, piersi, pęcherza, choroby układu sercowo-naczyniowego: nadciśnienie tętnicze, udar mózgu, zawał serca; stłuszczenie wątroby, u kobiet zespół policystycznych (wielotorbielowatych) jajników, choroby zwyrodnieniowe stawów.

Bezdech senny:

Występowaniu obturacyjnego bezdechu sennego sprzyja otyłość, a zwłaszcza duży obwód szyi. Tkanka tłuszczowa odkładająca się na szyi uciska gardło i zmniejsza jego światło, sprzyjając występowaniu bezdechów.

Psychologiczny aspekt otyłości:

Otyłości mogą towarzyszyć zaburzenia emocjonalne, zaburzony obraz ciała, zaburzone zachowania żywieniowe wynikające z zaburzeń odżywiania, jedzenie pod wpływem emocji. Psychologicznymi skutkami otyłości mogą być depresja i zaburzenia nastroju, obniżone poczucie własnej skuteczności w osiąganiu celu, obniżona samoocena, uczucie rozżalenia, krzywdy i wstydu, podwyższony poziom agresji, negatywny obraz własnego ciała, fiksacja na tematyce jedzenia o odżywiania, a nawet dysfunkcje seksualne. Nadmierna masa ciała oraz kształt sylwetki mogą stanowić również źródło dyskryminacji ze strony innych osób oraz samej osoby otyłej, a to wiąże się znów z pogorszeniem nastroju, a nawet ze stanami depresyjnymi lub lękowymi, czasem również z izolacją społeczną Otyłość i jej negatywne konsekwencje zdrowotne to bardzo poważny i wciąż rosnący problem na całym świecie. Jakość życia osób otyłych jest często na bardzo niskim poziomie. Niższy komfort codziennego funkcjonowania związany jest z licznymi dolegliwościami zdrowotnymi współtowarzyszącymi otyłości. WHR – Obwód w pasie/obwód bioder:

Mierzony jest mniej więcej na wysokości pępka, obwód w biodrach w najszerszym ich miejscu. Wyniki: o dobrym stanie zdrowia świadczy wynik poniżej 0,85

Obwód w pasie: (WC) Normy: kobiety poniżej 80 cm, mężczyźni poniżej 90 cm.

Pomiar wagi:

  • Czas – ważyć trzeba się o tej samej porze, najlepiej rano, w samej bieliźnie lub nago, na czczo i po wypróżnieniu. Wtedy masa ciała jest najmniej zmieniona przez czynniki zewnętrzne, np. u kobiet w zależności od dnia cyklu miesiączkowego.
  • Częstotliwość – raz w tygodniu. Codzienne ważenie może wywoływać frustrację, masa ciała zmienia się wyraźnie w zależności od ilości zatrzymywanej w organizmie wody, codziennie może być inna.
  • Sprzęt – należy używać zawsze tej samej wagi. Pomiar będzie obciążony temu tym samym błędem.
  • Miejsce – waga musi stać zawsze w samym miejscu. Wskazanie wagi może być nieco inne zależnie od twardości podłoża.
  • Obwody – na początku odchudzania należy mierzyć obwody w talii, na wysokości pępka, na biodrach
    i w udzie. Kontrola co 3-4 tygodnie. To bardzo dobry wyznacznik postępów w odchudzaniu.

Wzór Lorenza:

Służy do oznaczania optymalnej masy ciała: Należna masa ciała (kobiety) = wzrost [cm] – 100 – ((wzrost [cm] – 150) /2). Należna masa ciała (mężczyźni) = wzrost [cm] – 100 – ((wzrost [cm] – 150) /4). Przykład: jak policzyć idealną wagę dla kobiety mierzącej 170 cm: 170-100 – [(170-150) /2] = 70-10 = 60 kg. Piramida zdrowego żywienia:

Piramida zdrowego żywienia i talerz zdrowego żywienia, przekazuje wiedzę na temat żywności
i żywienia, czyli prawidłowego stylu życia. Piramida zdrowego żywienia jest aktualizowana

przez WHO, z 2019 roku zawiera w sobie ideę „Mniej cukru, soli i tłuszczu, więcej błonnika”.

 

  • ruch jest podstawą – 3 x w tygodniu po 60 min.,
  • spożywaj regularnie posiłki (5–6 co 2–3 godziny),
  • płyny – co najmniej 2 l dziennie,
  • warzywa i owoce powinny stanowić co najmniej połowę dziennej diety. 1-2 porcje – można zastąpić sokami (200-400 ml),
  • należy unikać z produktów zbożowych oczyszczonych – dozwolone są produkty zbożowe, zwłaszcza pełnoziarniste,
  • codzienne należy spożywać produkty mleczne – głównie fermentowane (jogurty, kefiry) – co najmniej 3 duże szklanki. Można częściowo zastąpić je serami, • należy jeść ryby, jaja, chude mięso i nasiona roślin strączkowych,
  • unikamy tłuszczów zwierzęcych – należy jeść roślinne,
  • ograniczamy spożycie mięsa czerwonego, przetworzonych produktów mięsnych,
  • cukier, słodycze jemy okazjonalnie – zastępujemy je owocami i orzechami),
  • należy unikać picia napojów słodzonych,
  • nie wolno dosalać potraw, kupujemy produkty o niskiej zawartości soli,
  • zamiast soli stosujemy zioła, które mają cenne składniki i poprawiają smak.

Talerz zdrowego żywienia:

Proporcje pokarmów, które powinny być spożywane przy każdym posiłku:

Białka ¼ talerza, czyli ryby, drób, rośliny strączkowe, orzechy, nabiał, jaja – mogą być dodawane do sałatek dobrze się komponują z warzywami. Należy ograniczyć spożycie czerwonego mięsa, unikać gotowych przetworów mięsnych, takich np. kiełbasa, parówki.

Warzywa i owoce powinny stanowić największą część posiłku – ½ talerza: należy wybierać różne kolory i odmiany. Ziemniaki nie są zlecane, ze względu na ich negatywny wpływ na poziom cukru we krwi.

Pełnoziarniste produkty zbożowe – ¼ talerza, czyli produkty pszenne razowe, kasza jęczmienna, całe ziarna pszenicy, komosa ryżowa, owies, brązowy ryż oraz produkty z nich wykonane, takie jak makaron pszenny razowy. Mają łagodniejszy wpływ na poziom cukru
i insulinę we krwi niż biały chleb, biały ryż i inne produkty ze zbóż oczyszczonych.

Zdrowe oleje roślinne, czyli oliwa, ojej rzepakowy, sojowy, kukurydziany, z orzechów ziemnych
i inne. Należy stosować w umiarkowanych ilościach: Należy unikać olejów częściowo uwodornionych, gdyż zawierają one niezdrowe oleje typu trans. Pamiętaj, że „niskotłuszczowy” niekoniecznie oznacza „zdrowy”.

Sól – konsekwencją spożywania zbyt dużych ilości soli mogą być m.in. choroby układu krążenia, przede wszystkim nadciśnienie tętnicze. Nadmiar soli w diecie zwiększa również ryzyko występowania nowotworów żołądka, kamicy nerkowej, udarów mózgu, osteoporozy oraz astmy.

Woda – powinna być podstawowym napojem, należy unikać słodzonych napojów, ograniczyć spożycie mleka i nabiału do jednej lub dwóch porcji dziennie, a soków – do jednej małej szklanki dziennie.

Aktywność fizyczna, dostosowana do indywidualnych możliwości.

Energetyczność diety:

Wskazania dla człowieka, jest ustalana zgodnie ze wzorem:

Podstawowy wydatek energetyczny (BMR) x współczynnik aktywności fizycznej, gdzie BMR to: • dla mężczyzn= 11,6 x masa ciała (kg) 879 kcal, • dla kobiet= 8,7 x masa ciała (kg) + 826 kcal,

Współczynnik aktywności fizycznej wynosi:

  • 1,3 dla osób prowadzących siedzący tryb życia,
  • 1,5 dla osób średnio aktywnych
  • 1,7 dla osób regularnie aktywnych fizycznie

 

Po pierwsze wyznaczamy współczynnik aktywności fizycznej, potem wstawiamy do wzoru BMR. Uzyskany wynik to całkowite zapotrzebowanie energetyczne. Dieta umożliwiająca spadek masy ciała tak zwana redukcyjna. Najkorzystniejsza będzie dieta o energetyczności obniżonej
o około 500-1000 kcal w stosunku do oszacowanego całkowitego wydatku energetycznego.

W celu ustalenia diety redukcyjnej zbilansowanej, z odpowiednimi proporcjami białek/tłuszczów/ węglowodanów ustalamy zapotrzebowanie na te składniki na kilogram masy ciała:

  • Według IŻŻ w Warszawie dorosły człowiek (>19 lat) powinien spożywać dziennie około 0,8 g białka/kg mc., pochodzącego z różnych źródeł (tzn. białka mieszane – zarówno zwierzęce, jak
    i roślinne). Większe spożycie białka zalecane jest kobietom w okresie ciąży (1,1 g/kg mc./d)
    i laktacji (1,3 g/kg mc./d) oraz dzieciom i młodzieży. W przypadku dzieci najwięcej białka powinno się znajdować w pożywieniu małych dzieci (<1. rż.).
  • Tłuszcz w diecie osób dorosłych powinien stanowić około 30% wartości energetycznej diety.
    W profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych zaleca się, aby spożycie tłuszczów nasyconych oraz izomerów trans kwasów tłuszczowych było tak niskie jak to możliwe do osiągnięcia, przy założeniu, że dieta charakteryzuje się odpowiednią wartością odżywczą Tłuszcz jest szczególnym składnikiem w diecie niemowląt i pokrywa ok. 50% dziennego zapotrzebowania na energię. U dzieci w wieku 1-3 lata zapotrzebowanie na ten składnik zmniejsza się i wynosi średnio 35-40% energii. Szczególną uwagę należy zwrócić na podaż wielonienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3:
  • Dzieci w wieku do 2 lat powinny spożywać 100 mg/dobę kwasu tłuszczowego DHA.
  • W codziennej diecie dzieci starszych oraz młodzieży powinno znajdować się w sumie 250 mg kwasów tłuszczowych DHA i EPA. Taka ilość znajduje się np. w 15 g pstrąga, dlatego też zaleca się spożycie co najmniej 2 porcji ryb w ciągu tygodnia. Dobrym źródłem tłuszczów z rodziny omega-3 (kwasu alfalinolenowego) są także olej rzepakowy i lniany. Należy również podkreślić, iż Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, aby w diecie nie znajdowało się więcej niż 1% izomerów trans, najlepiej jednak, aby ich spożycie było tak niskie jak to możliwe. W codziennej diecie osób dorosłych powinno się znajdować 250 mg kwasów tłuszczowych DHA i EPA.
  • Zgodnie z zaleceniami węglowodany powinny pokrywać 45–65% energii z diety. Oznacza to, że osoba, której dzienne zapotrzebowanie energetyczne wynosi 2000 kcal, powinna spożywać od 225 g do 325 g węglowodanów
  • Całość powinna wynosić 100% Jeśli prowadzimy mało aktywny tryb życia, czy siedzącą pracę powinniśmy skupić się na najmniejszych wartościach i zobaczyć, jak reaguje nasz organizm. Przykład: kobieta, 60 kg, wiek około 25 lat, niebędąca aktywna fizycznie tzn. nieuprawiającej żadnego sportu oraz mającej normalny tryb pracy. Wartości powinny się dla niej mieścić mniej więcej w przedziałach:
  • 1 g białka/kg masy ciała x 60 kg = 60 g białka
  • 3 g węglowodanów /kg masy ciała x 60 kg = 180 g węglowodanów
  • 1 g tłuszczów /kg masy ciała x 60 kg = 60 g tłuszczów.
  • Mnożymy odpowiednio: • 60 g białka x 4 = 240 kcal,
  • 60 g tłuszczów x 9 = 540 kcal • 180 g węglowodanów x 4 = 720 kcal.

Sumując wszystko otrzymujemy liczbę 1500 kcal i jest to ilość otrzymana z trawienia podanej ilości składników. W redukcji wagi należy zmniejszyć ilość przyjmowanych węglowodanów o 20 %.

 

 

 

Cukrzyca

PROGRAM EDUKACJI PACJENTÓW Z CUKRZYCĄ

ZAŁOŻENIE PROGRAMU: Głównym założeniem programu edukacyjnego pacjentów
z cukrzycą jest zapobieganie powstawaniu powikłań. Edukacja ma poprawić efektywność procesu leczniczego prowadzonego przez personel medyczny, przez co zmieni się na korzyść jakość życia tych pacjentów.

CELE:

  • przekazanie podstawowych wiadomości o cukrzycy – zwiększenie wiedzy na temat jednostki chorobowej – istota cukrzycy i jej przyczyn, czynników ryzyka.
  • włączenie pacjenta do aktywnej współpracy w procesie samoopieki i samokontroli.
  • umożliwienie pacjentom zrozumienia podstaw cukrzycy i nauczenie ich, jak skutecznie zarządzać tą chorobą.

KRYTERIA REKRUTACJI DO PROGRAMU:

  • Edukacja obejmuje osoby z rozpoznaną cukrzycą typu I lub typu II, mające złożoną deklarację do lekarza i pielęgniarki POZ.

PRZEBIEG PROGRAMU:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Konspekt:

Temat: Cukrzyca.

Prowadzący: Pielęgniarka

Odbiorcy:

  • Pacjent,
  • Rodzina i opiekunowie pacjenta.

Cel:

Przygotowanie rodziny i pacjenta do życia z cukrzycą.

Cele szczegółowe:

Pacjent posiada wiedzę na temat:

  • schorzenia,
  • prawidłowego podawania insuliny oraz obsługi wstrzykiwacza,
  • prawidłowego dokonywania pomiaru glikemii,
  • powikłań wczesnych i późnych związanych ze schorzeniem,
  • planowania posiłków,
  • konieczności podejmowania aktywności fizycznej,
  • zasad organizowania podróży,
  • aktywności zawodowej.

Pacjent potrafi:

  • wykonać wstrzyknięcie insuliny za pomocą wstrzykiwacza,
  • wykonać pomiar glukozy we krwi za pomocą glukometru,
  • prowadzić samokontrolę.

Miejsce: Gabinet edukacji nr. 23. Czas zajęć: 60 min. – 90min.

Metody i techniki:

  • Wykład, Pogadanka, Instruktaż
  • Dyskusja.
  • Ćwiczenia.

Materiały dydaktyczne: Aparat do pomiaru glikemii, pen, ulotki, broszury, modele, dzienniczek samokontroli

Plan zajęć edukacyjnych:

  • Rozpoczęcie zajęć- zaprezentowanie się osoby prowadzącej zajęcia oraz zapoznanie z uczestnikami,
  • Sporządzenie listy obecności,
  • Przedstawienie harmonogramu zajęć,
  • Wprowadzenie do tematyki zajęć,
  • Omówienie charakterystyki przyczyn cukrzycy,
  • Omówienie leczenia i profilaktyki cukrzycy- rola aktywności fizycznej, diety,
  • Instruktaż w zakresie pomiaru glikemii, obsługi pena,
  • Pytania i dyskusja w grupie,
  • Podsumowanie kwestii poruszanych na zajęciach,
  • Ocena zapamiętanych przez uczestników zajęć treści,
  • Zakończenie zajęć

 

Metody oceny skuteczności przeprowadzonej edukacji

 

Sprawdzenie przez personel medyczny umiejętności wykonania samodzielnie przez pacjenta lub osoby bliskie pomiaru glukometrem, techniki podawania insuliny.

 

 

Pytania kontrolne:

  1. Czy wiesz co to cukrzyca?
  2. Czy wiesz o czym pamiętać w życiu codziennym?
  3. Czy wiesz na jakie powikłania należy zwracać uwagę i jak im zapobiegać?

 

Treść wykładu:

Istota schorzenia:

Cukrzyca to choroba, która polega na tym, że trzustka nie wytwarza insuliny albo insulina nie działa tak jak powinna. Dlatego dochodzi do sytuacji, kiedy to glukoza gromadzi się we krwi, a jej ilość zwiększa się stale wraz z przyjmowanym posiłkiem.

Objawy niedawno wykrytej lub niedostatecznie leczonej cukrzycy są typowe, mogą mieć jednak różny stopień nasilenia.

Do objawów tych zaliczyć można: zmęczenie, osłabienie, częste oddawanie moczu, nadmierne pragnienie, zwiększony apetyt, utratę masy ciała, zmiany skórne.

Rola insuliny

Insulina, to hormon wytwarzany przez komórki beta trzustki. Wraz z innymi hormonami insulina bierze udział w regulacji wszystkich procesów przemiany materii zachodzących w organizmie człowieka. Zapewnia ona stały dopływ substancji odżywczych do wszystkich komórek ciała, zarówno po spożyciu posiłku jak i między posiłkami – niezależnie od przerw między nimi. Aby dobrze spełniać swoje funkcje, każda komórka potrzebuje odpowiedniej ilości materiału energetycznego (paliwa). Insulina powoduje, że z przyjętego pokarmu w organizmie wytwarza się energia pozwalająca funkcjonować jego ciału.

Rola insuliny polega na:

  • wykorzystaniu cukrów i tłuszczów jako materiału energetycznego dla komórek,
  • magazynowaniu nadmiernej ilości cukrów w postaci zapasów,
  • wytwarzaniu białek z substancji znajdujących się w pożywieniu.

Aby organizm mógł użytkować glukozę jako źródło energii, konieczna jest obecność odpowiedniej ilości prawidłowo działającej insuliny. Stanowi ona jakby klucz otwierający drzwi komórce, przez które do jej wnętrza wnikają cząsteczki glukozy.

Przy braku insuliny lub w przypadku jej nieprawidłowego działania komórki są pozbawione materiału energetycznego (cukier, tłuszcz) i budulcowego (białko). Jednocześnie nie mogą wykorzystywać glukozy, dlatego wzrasta jej stężenie we krwi chorego. Krew z bardzo dużą zawartością cukru przepływa przez nerki i tam jej część przenika do moczu. Pojawia się więc cukromocz i inne objawy choroby.

 

Jak podawać insulinę? Zasady podawania insuliny. Gdzie wstrzykiwać insulinę?

Cukrzycę można leczyć starannie dobraną dietą, dobrze dostosowanym wysiłkiem fizycznym, lekami wspomagającymi działanie trzustki lub poprawiającymi działanie insuliny. Leki te przyjmuje się doustnie. Jednak u wielu osób po pewnym czasie trwania choroby konieczne jest stosowanie insuliny. Preparaty insuliny dobrane i przepisane przez lekarza podaje się podskórnie w okolicę: brzucha, ramienia, ud, pośladków. Przed przystąpieniem do zabiegu należy dokładnie umyć ręce ciepłą wodą z mydłem oraz zachowywać należytą higienę ciała oraz czystość miejsca podawania insuliny.

 

 

Insulinę podajemy poprzez ujęcie skóry wyznaczonej okolicy w fałd wkłuwając igłę pod kątem 45 stopni albo bez fałdu skórnego pod kątem 90 stopni. Wybór techniki podania insuliny zależy od budowy ciała, długości igły oraz warunków fizjologicznych pacjenta. Igła do podawania insuliny to sprzęt jednorazowy, więc należy pamiętać, aby wymienić igłę po wykonaniu wstrzyknięcia. Brak wymiany igieł może mieć wpływ na pogorszenie wyrównania cukrzycy.

Wielokrotne używanie igły może powodować:

  • jej zatkanie lub zmniejszenie światła, co może prowadzić do problemów technicznych w trakcie wykonywania iniekcji
  • może być przyczyną infekcji skóry w miejscach wstrzyknięć
  • stępienie igły może być przyczyną mikrourazów tkanki podskórnej i powodować ból podczas wbijania igły pod skórę. Miejsca wstrzyknięć należy zmieniać w obrębie tego samego obszaru.

 

Zasady zmiany miejsc podawania insuliny:

  • odstęp pomiędzy wkłuciami ok 1 cm,
  • w ten sam obszar ciała insulinę należy podawać przez około 2 tygodnie, a następnie zmienić obszar np. z prawego uda na lewe.

System do podawania insuliny – pen

Do podawania insuliny stosuje się wstrzykiwacze. W zależności od rodzaju zleconej przez lekarza insuliny dopasowujemy rodzaj wstrzykiwacza kierując się zasadą jeden producent, jeden preparat insuliny, jeden wstrzykiwacz. Oznacza to, że jeśli lekarz zaleci np. insulinę Actrapid i Insulatard, to należy zastosować wstrzykiwacz NovoPen, ponieważ są to produkty jednego producenta.

Wstrzykiwacz jest przedmiotem osobistym, więc jest dedykowany dla danej osoby i tylko ta osoba może z niego korzystać.

 

Przygotowanie wstrzykiwacza do podania insuliny. Zdejmij skuwkę. Jeśli wkład zawiera zawiesinę insuliny (mętna insulina), przed zastosowaniem zawsze ją wymieszaj. Następnie przykręć nową, jednorazową igłę. Zdejmij zew. i wew. osłonkę igły. Nie wyrzucaj zew. osłonki igły.

Sprawdzenie przepływu insuliny – odpowietrzenie układu. Jeśli przycisk podania dawki jest zablokowany, należy go wyciągnąć i obrócić, aby nastawić:

  • 4 jednostki, w przypadku nowego wkładu,
  • 1 jednostkę, gdy wkład był już używany.

Ustaw wstrzykiwacz igłą do góry, wciśnij przycisk podania dawki do oporu, aż w okienku wskaźnika pojawi się 0. Kropla insuliny musi pojawić się na końcu igły. Nastaw dawkę insuliny. Wyciągnij przycisk podania dawki, jeśli jeszcze jest nie wyciągnięty i obracaj do momentu, aż linia odpowiadająca wymaganej dawce zrówna się ze wskaźnikiem dawki. Wykonaj wstrzyknięcie. Wkłuj igłę w skórę,
a następnie wciśnij przycisk podania dawki do oporu. Usłyszysz kliknięcie, a przycisk nastawienia dawki zablokuje się. Pozostaw igłę pod skórą 10 sekund. Wyciągnij igłę. Załóż zewnętrzną osłonkę na igłę
i wyrzuć, a następnie nałóż skuwkę na wstrzykiwacz.

Przechowywanie insuliny

  • Aktualnie używaną insulinę we wstrzykiwaczu możesz przechowywać w temperaturze pokojowej (poniżej 25 stopni) przez 4-6 tygodni w zależności od rodzaju insuliny
  • Zapas insuliny należy umieścić w lodówce w temp. 2-8 stopni.
  • Pamiętaj, że insuliny nie można zamrażać!
  • Insulina nie powinna być wystawiana na silne światło słoneczne- nie może być przegrzewana.
  • Nie należy stosować insulin, które uległy zamrożeniu, przegrzaniu lub gdy upłynął termin ważności podany na opakowaniu.
  • Wstrzykiwacz przechowuj w etui w bezpiecznym miejscu. Samokontrola Polega na wykorzystaniu umiejętności pozwalających na ocenę stanu własnego zdrowia oraz skuteczne leczenie.

Cukrzycę należy kontrolować poprzez:

  • zdrowe i regularne odżywianie,
  • stosowanie zaleconego leczenia,
  • aktywność fizyczną,
  • kontrolę w poradni diabetologicznej oraz pogłębianie wiedzy o cukrzycy (edukacja).

Jeśli chcesz mieć pewność, że leczenie Twojej cukrzycy jest prawidłowe, kontroluj stężenie glukozy we krwi:

  • po posiłku,
  • na czczo.

Dodatkowy pomiar glikemii należy zawsze wykonać w następujących sytuacjach:

  • kiedy jest złe samopoczucie,
  • podczas przeziębienia i gorączki,
  • przy dodatkowej chorobie,
  • gdy istnieje podejrzenie spadku glukozy we krwi,
  • gdy występują nudności i wymioty,
  • podczas wykonywania nieplanowanego wysiłku.

Aby ułatwić prowadzenie samokontroli, można posługiwać się dzienniczkiem. Prowadzenie dzienniczka pomaga zrozumieć, jak dieta, leczenie i aktywność fizyczna wpływają na stężenie glukozy we krwi, pomaga zmniejszyć ryzyko wystąpienia hipoglikemii lub hiperglikemii, zmniejsza ryzyko wystąpienia powikłań cukrzycowych, ułatwia ustalenie nieprawidłowości w wyrównaniu glukozy we krwi, pozwala na lepszą wymianę informacji między Tobą a lekarzem.

Przyrząd do pomiaru poziomu cukru – glukometr.

  • Zgodnie z zaleceniami PTD oraz po konsultacji z lekarzem chory powinien starać się utrzymać poziom glikemii na czczo w granicach 80-110 mg/dl.
  • Stężenie glukozy we krwi należy badać przed i po posiłku oraz przed pójściem spać, w celu uniknięcia zbyt niskich poziomów glikemii w nocy. Ważny jest pomiar stężenia glukozy we krwi po posiłku, gdyż osoby z cukrzycą często mają wysokie stężenia glukozy po posiłku, ale ich nie monitorują i nie leczą. Tymczasem sytuacje te mają wpływ na rozwój chorób serca i naczyń krwionośnych takich jak: miażdżyca, zawał, nadciśnienie tętnicze. Do monitorowania poziomu glukozy we krwi służy glukometr. Pielęgniarka pokazuje gleukometr, omawia technikę pomiaru glikemii, wykonuje czynności z dokładnym omówieniem sposobu ich realizacji. Pamiętamy, iż do nakłucia wykorzystujemy boczną powierzchnię palców co pozwala na dłuższe zachowanie funkcji czuciowej palców. Należy natomiast oszczędzać kciuk i palec wskazujący. Przed pomiarem glukozy powinno się umyć ręce ze względów epidemiologicznych
    i diabetologicznych. Tylko wtedy jest pewność, że wynik będzie prawidłowy, a nie zawyżony.

 

 

Hipoglikemia i hiperglikemia

Podczas stosowania insuliny może wystąpić zbyt niskie stężenie glukozy we krwi hipoglikemia. Jej przyczyną są najczęściej:

  • ubytek masy ciała,
  • błędy w odżywianiu (ominięcie posiłku lub zbyt mały posiłek),
  • zbyt duży, nagły wysiłek fizyczny,
  • niedostosowana dawka insuliny do aktualnego stężenia glukozy we krwi,
  • spożycie alkoholu.

Może się zdarzyć, że nie będziesz odczuwał wczesnych objawów hipoglikemii, dlatego ważny jest pomiar stężenia glukozy. Do objawów hipoglikemii można zaliczyć: zaburzenia widzenia, zmienne nastroje, ból głowy, senność, głód, pocenie, drżenie rąk. Ciężkie niedocukrzenie jest stanem, w którym

możesz stracić przytomność i będziesz wymagać pomocy najbliższych. W przypadku lekkiej hipoglikemii należy spożyć doustnie 5-20 g cukru (np. w płynie, tabletkach, słodką herbatę). następnie po 20 minutach ponownie oznaczyć poziom glikemii i wg potrzeby spożyć dodatkowy posiłek w skład,

którego będą wchodzić węglowodany złożone np. kanapka. Przy niedostatecznym leczeniu cukrzycy lub dodatkowej chorobie może dochodzić do hiperglikemii. Stan ten może występować przejściowo lub przewlekle.

Hiperglikemię wywołują najczęściej:

  • zaniedbania samokontroli (zbyt mała dawka insuliny, pominięcie dawki),
  • błędy dietetyczne,
  • zbyt mała aktywność fizyczna,
  • dodatkowa choroba (infekcja, gorączka, uraz, operacja),
  • nieprawidłowości związane z obsługą glukometru np. brak sprawdzenia przepływu insuliny przez igłę przed podaniem dawki.

Do objawów hiperglikemii należą: senność, pragnienie, wzmożone oddawanie moczu, nudności, wymioty. Hiperglikemia jest zjawiskiem szkodliwym, prowadzi do odwodnienia, utraty wody, soli mineralnych i należy uzupełnić ich niedobór. Dlatego jeśli zauważysz objawy hiperglikemii – oznacz poziom glukozy we krwi i skontaktuj się z lekarzem.

Późne powikłania cukrzycy. Nieleczona lub źle kontrolowana cukrzyca może prowadzić do wystąpienia poważnych powikłań. Wysokie stężenie glukozy we krwi może doprowadzić do zniszczenia naczyń krwionośnych i nerwów, powodując m.in.:

  • choroby układu krążenia (miażdżycę, zawał, udar),
  • nefropatię cukrzycową uszkodzenie małych naczyń krwionośnych w nerkach, co prowadzi do trwałego uszkodzenia nerek,
  • retinopatię cukrzycową, uszkodzenie małych naczyń krwionośnych oka,
  • neuropatię cukrzycową, uszkodzenie nerwów, które jest przyczyną zaburzeń czuciowo-ruchowych. Szczególny rodzaj powikłania to zespół stopy cukrzycowej. Koniecznie skontaktuj się z lekarzem, jeśli zaobserwujesz:
  • ból, drętwienie lub swędzenie stop lub całych nóg,
  • owrzodzenia, rany stóp, które trudno się goją,
  • zmiany zabarwienia na stopach np. nadmierne zaczerwienienie.

 

Żywienie w cukrzycy

Dieta jest ważnym elementem leczenia cukrzycy. Powinna być urozmaicona i zawierać elementy zdrowej diety. Dzięki stosowaniu diety:

  • utrzymasz stężenie glukozy w granicach normy,
  • zapobiegniesz późnym powikłaniom,
  • utrzymasz prawidłową masę ciała,
  • możesz jeść różnorodne produkty, również Twoje ulubione.

Zasady jakimi należy się kierować:

  • jedz produkty najmniej przetworzone,
  • stosuj w diecie ziarna, owoce i warzywa,
  • ograniczaj spożycie tłuszczu, cukru, soli,
  • dobieraj kaloryczność posiłków do wysiłku fizycznego.

 

Wysiłek fizyczny- bądź aktywny fizycznie – wysiłek fizyczny to ważny element w leczeniu
i kontrolowaniu cukrzycy. Regularne ćwiczenia i aktywny tryb życia pomogą:

  • zmniejszyć stężenie glukozy we krwionośny,
  • obniżyć ciśnienie tętnicze krwionośny,
  • zmniejszyć Twoje zapotrzebowanie na insulinę.

Ćwiczenia umożliwią:

  • utrzymanie prawidłowej masy ciała,
  • wzmocnienie kości oraz siły mięśniowej, poprawią sprawność,
  • wzmocnią poziom energii,
  • poprawią wygląd zew. i samopoczucie.

Wybierz rodzaj aktywności dopasowany do Twoich możliwości i upodobań, kontroluj stężenie cukru przed i po wysiłku oraz zawsze zabieraj ze sobą przekąskę – pomoże, gdy pojawią się objawy hipoglikemii.

Podróżowanie a cukrzyca:

Zawsze noś ze sobą dowód osobisty oraz informację, że masz cukrzycę. Cukrzyca nie ogranicza Twojego wypoczynku, musisz jednak kierować się określonymi zasadami. Zawartość Twojego bagażu:

  • odpowiednia ilość insuliny i igieł o sprawdzonej dacie ważności,
  • wstrzykiwacz i glukometr oraz paski testowe,
  • dodatkowe recepty na leki,
  • materiały opatrunkowo – dezynfekujące,
  • środki p/bólowe i p/gorączkowe, • na dłuższe podróże specjalny pojemnik termoizolacyjny lub termos,
  • jeśli podróżujesz samolotem pojemnik z insuliną i sprzęt (wstrzykiwacz, glukometr) zawsze miej przy sobie dokumenty potwierdzające ubezpieczenie.

Cukrzyca a Twoja praca:

Porozmawiaj z lekarzem o rodzaju pracy jaką wykonujesz. Być może lekarz podejmie decyzję o pewnych zmianach w planie Twojego leczenia. Szczególnie ważne jest, żeby lekarz wiedział o tym, że: prowadzisz samochód (zawodowo) lub obsługujesz maszyny, pracujesz na zmiany. Cukrzyca nie przeszkadza
w wykonywaniu pracy zawodowej. Być może będzie trzeba zmienić plan posiłków oraz dostosować do niego dawki insuliny np. jeśli pracujesz na nocną zmianę. Twój przełożony w pracy powinien wiedzieć, że chorujesz na cukrzycę. Nie wstydź się cukrzycy, świadomość ludzi
z bliskiego otoczenia może być pomocna, jeśli wystąpi u Ciebie np. hipoglikemia ich szybka reakcja pozwoli na podjęcie właściwej pomocy w razie potrzeby.

Pamiętaj!

  • zawsze miej przy sobie przekąskę na wypadek, gdyby pojawiły się objawy hipoglikemii,
  • sprawdź stężenie glukozy we krwi, jeśli nie ma takiej możliwości, zjedz przekąskę mimo wszystko (nie zaszkodzi, a może pomóc),
  • odczekaj 15 minut – w tym czasie nie prowadź żadnych pojazdów ani nie obsługuj maszyn.

 

Metody oceny skuteczności przeprowadzonej edukacji

Sprawdzenie przez personel medyczny umiejętności wykonania samodzielnie przez pacjenta lub osoby bliskie pomiaru glukometrem, techniki podawania insuliny.

Pytania kontrolne:

  1. Czy wiesz co to cukrzyca?
  2. Czy wiesz o czym pamiętać w życiu codziennym?
  3. Czy wiesz na jakie powikłania należy zwracać uwagę i jak im zapobiegać?

U osób zdrowych stężenie glukozy w osoczu krwi żylnej na czczo (tj. po 8-12 godzin od ostatniego posiłku) nie przekracza 100mg% (5,5 mmol/l) a w 2 godziny po posiłku wartość glikemii jest mniejsza niż 140mg%

Badania diagnostyczne w cukrzycy

  • Oznaczenie glikemii na czczo
  • Oznaczenie glikemii przygodnej
  • Test doustnego obciążenia glukozą
  • Oznaczenie pełnego dobowego profilu glikemii
  • Oznaczenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c)

Kryteria wyrównania gospodarki węglowodanowej:

  • Kryteria ogólne: HbA1c mniejsze lub równe 7% Kryteria szczegółowe: o HbA1c mniejsza lub równa 6,5% (cukrzyca typu I, krótkotrwałej cukrzycy typu II, u dzieci i młodzieży) o HbA1c mniejsze lub równe 8% (u chorych w zaawansowanym wieku> 70, u których występują powikłania makroangiopatyczne) o HbA1c mniejsze lub równe 6% (u kobiet planujących ciążę i będących w ciąży) Kryteria wyrównania gospodarki lipidowej
  • Stężenie cholesterolu całkowitego < 175 mg/dl
  • Stężenie cholesterolu frakcji LDL, 70 mg/dl
  • Stężenie cholesterolu frakcjiLDL u młodych chorych na cukrzycę typu I < 40 roku życia dopuszczalna jest wartość < 100 mg/dl
  • Stężenie cholesterolu frakcji HDL: > 40 mg/dl u mężczyzn, 50 mg/dl u kobiet
  • Stężenie trójglicerydów, 150 mg/ dl

Kryteria wyrównania ciśnienia tętniczego

  • Ciśnienie skurczowe < 130mmHg
  • Ciśnienie rozkurczowe< 80 mmHg
  • U ciężarnych z cukrzycą < 130/80 mmHg

Rozpoznanie

  • GLIKEMIA PRZYGODNA – równy lub wyższy niż 200 mg/dl (11,1 mmol/l) – rozpoznanie cukrzycy, jeśli u chorego występują typowe objawy (wzmożone pragnienie, wielomocz, osłabienie, zmniejszenie masy ciała)
  • GLIKEMIA NA CZCZO:
  • < 100 mg/dl (5,6mmmol/l) – prawidłowa glikemia na czczo
  • 100-125 mg/dl (5,6-6,9 mmol/l) -nieprawidłowa glikemia na czczo (IFG)
  • Większa lub równa 126 mg (7 mmol/l) – cukrzyca

Objawy niedawno wykrytej lub niedostatecznie leczonej cukrzycy są bardzo typowe, chociaż ich nasilenie może mieć różny stopień.

Na typowy zespół objawów klinicznych składają się: zmęczenie, osłabienie, wielomocz, nadmierne pragnienie, zwiększony apetyt, chudnięcie, ogólne osłabienie Podstawowe znaczenie dla rozpoznania cukrzycy mają badania biochemiczne krwi- oznaczenie zawartości cukru we krwi oraz w moczu

 

Kwasica ketonowa jest niebezpiecznym powikłaniem i stanem bezpośrednio zagrażającym życiu. Brak insuliny powoduje rozkładanie tłuszczów i związanego z nim powstawania ciał ketonowych, które

przechodzą do krwi i moczu chorego. Objawy to odwodnienie, głęboki i szybki oddech (oddech Kussmaula, często o zapachu acetonu), często ból brzucha, senność. Kwasica ketonowa może doprowadzić do wstrząsu i śpiączki. Szybkie podjęcie leczenia zwykle zapewnia pełne wyleczenie. Hipoglikemia- jest zespołem objawów klinicznych wywołanych zbyt małym stężeniem glukozy we krwi charakteryzuje się wystąpieniem triady objawów tzw. Triada Whipple`a charakteryzującą się zmniejszeniem stężenia glukozy < 40 mg/dl we krwi pełnej lub 45 mg/dl w osoczu krwi żylnej, występowanie objawów klinicznych wynikających z pobudzenia adrenergicznego oraz zaburzeń czynności OUN, ustąpienie objawów po podaniu glukozy

Postepowanie w przypadku wystąpienia hipoglikemii:

  • W przypadku lekkiej hipoglikemii (szklanka soku owocowego, puszka coca-coli, herbata osłodzona 3-4 łyżeczkami cukru, glukoza w tabletkach
  • W przypadku ciężkiej lub głębokiej hipoglikemii (podanie glukagonu dożylnie, podskórnie lub domięśniowo)

 

Przewlekłe powikłania cukrzycy:

Wieloletnia cukrzyca prowadzi do wielu groźnych powikłań, które dotyczą wielu narządów. Ryzyko wystąpienia i postęp przewlekłych powikłań zależą głównie od kontroli metabolicznej cukrzycy. Osoby
o dobrze wyrównanej cukrzycy są w znacznie mniejszym stopniu zagrożone przewlekłymi powikłaniami. Przyczyna powstawania powikłań są uszkodzenia naczyń krwionośnych: mikroangiopatia, dotycząca drobnych naczyń i naczyń włosowatych oraz makroangiopatia prowadząca do zmian miażdżycowych naczyń o średniej i dużej średnicy.

MIKROANGIOPATIA powoduje uszkodzenia

  • Narządu wzroku- zmiany naczyń siatkówki, czyli retinopatia cukrzycowa, zaćma, zmiany dotyczące naczyniówki. Najpoważniejszym skutkiem uszkodzenia narządu wzroku jest ślepota.
  • Nerek- nefropatia cukrzycowa (uszkodzenie funkcji nerek prowadzące do ich niewydolności)
  • Włókien nerwowych- neuropatie: polineuropatia cukrzycowa o charakterystycznych objawach: zaburzenia czucia, uczucie drętwienia, bólu lub parzenia dłoni i stóp oraz cukrzycowa neuropatia autonomicznego układu nerwowego- objawy zależą od lokalizacji zmian i mogą obejmować na przykład; zaburzenia pracy serca, nieprawidłowości ciśnienia tętniczego, zaburzenia pracy przewodu pokarmowego (głownie uporczywe biegunki), zaburzenia w oddawaniu moczu, impotencja
  • Makroangiopatia prowadzi do zwiększonej zapadalności na choroby układu sercowo[1]naczyniowego, które stanowi w ok. 80% przyczynę zgonu w tej grupie chorych.
  • Najważniejsze powikłania naczyniowe występujące u diabetyków to; choroba niedokrwienna serca
    i zawał mięśnia sercowego, zespół stopy cukrzycowej i udar mózgu. Samokontrola w cukrzycy Systematycznie prowadzona samokontrola
  • Umożliwia współpracę pacjenta z lekarzem dla polepszenia wyników leczenia
  • Ułatwia ocenę wpływu trybu życia, diety, wysiłku fizycznego, stresów, dodatkowych chorób na poziom glukozy we krwi
  • Skłania do przestrzegania dyscypliny w codziennym życiu
  • Umożliwia obserwację działania leków
  • Stwarza możliwość decydowania o niewielkich zmianach ilości podawanych leków
  • Zapobiega pojawieniu się hipoglikemii i hiperglikemii Zasady samokontroli w cukrzycy
  • Systematyczna kontrola poziomu cukru we krwi
  • Kontrola poziomu cukru w moczu
  • Kontrola poziomu acetonu w moczu
  • Kontrola masy ciała
  • Właściwe żywienie
  • Umiejętność dobrego odpowiedniego wysiłku fizycznego
  • Kontrola ciśnienia tętniczego
  • Coroczna kontrola u specjalisty (badanie dna oka, ocena stanu nerek, ocena układu nerwowego, EKG, profil lipidowy)
  • Ocena stanu stóp
  • Umiejętność modyfikacji dawki insuliny
  • Prowadzenia dzienniczka samokontroli Ocena stężenia glukozy we krwi Do kontrolowania stężenia glukozy we krwi (glikemii) bezpośrednio przez chorego na cukrzycę używa się krwi włośniczkowej. Określenia stężenia glukozy we krwi dla kontroli glikemii w ciągu doby jest zalecane szczególnie
    u pacjentów z cukrzycą leczonych insuliną. Zwykle zaleca się ocenę glikemii w następujących porach
    w ciągu doby:
  • Rano na czczo,
  • 2 godziny po śniadaniu
  • Przed obiadem,
  • Przed kolacją
  • Późno wieczorem przed snem Lekarz może często zalecić, aby powyższy schemat do oceny dobowego profilu stężenia glukozy był uzupełniony o oznaczenie glukozy we krwi: 2 godziny po obiedzie i 2 godziny po kolacji. W wyjątkowych sytuacjach może zalecić jeszcze dodatkowo oznaczenia glukozy we krwi około 3-4-tej godziny nad ranem. Dla każdego pacjenta z cukrzycą lekarz prowadzący może ustalić indywidualnie najbardziej korzystne momenty w ciągu doby do kontroli glikemii. W zależności od przebiegu lekarz może tez ustalić indywidualnie częstokroć określania dobowych profili stężenia glukozy we krwi w poszczególnych dniach tygodnia. Należy pamiętać, że zawsze obowiązuje następująca kolejność podejmowanych czynności: najpierw sprawdzenie stężenia glukozy we krwi, następnie wstrzyknięcie insuliny, potem jedzenie. Ocena stężenia glukozy w domu przez pacjenta nie zastępuje stężenia glukozy we krwi wykonywanego w laboratorium. Częstość okresowego powtarzania tej analizy w laboratorium powinna być zgodna z zaleceniami lekarza. Ocena stężenia glukozy we krwi Znajomość dobowego profilu glikemii umożliwia określenie pory maksymalnych zmian stężenia glukozy we krwi oraz czasu działania zastosowanych preparatów insuliny. Stężenie glukozy we krwi w ciągu doby waha się znacznie u większości chorych leczonych insuliną. W trakcie leczenia efekt działania poszczególnych preparatów insuliny może istotnie różnić się wśród chorych przyjmujących insulinę. Rodzaj preparatu, dawki i pory przyjmowania insuliny musza być dobierane przez lekarza dla każdego chorego indywidualnie. Właściwe kontrolowanie glikemii na podstawie regularnie prowadzonych pomiarów stężenia glukozy we krwi, pozwala zmniejszyć ryzyko wystąpienia ostrych powikłań (np. cukrzycowa śpiączka ketonowa) oraz późnych powikłań cukrzycy (np. ślepota, niewydolność nerek, choroba niedokrwienna serca) Wskazania do wykonywania badania Oznaczenie glukozy we krwi i w moczu oraz związków ketonowych w moczu jest metodą samokontroli cukrzycy.

Określanie profilu dobowego stężenia glukozy we krwi jest metodą zalecaną zawsze u wszystkich pacjentów z cukrzycą typu I.

 

Opis przebiegu badania:

Używanie poszczególnych testów paskowych powinno odbywać się zawsze zgodnie z załączoną przez producenta instrukcją. Paski powinny być przechowywane w ściśle zamkniętych, oryginalnych pojemnikach, w chłodnym miejscu (nie przechowywać testów paskowych
w lodówce). Pojemniki należy otwierać jedynie na czas potrzebny do wyjęcia pasków. Niewłaściwe przechowywanie pasków: wystawienie na światło, wilgoć, podwyższona temperatura, mogą wpływać na uzyskiwane wyniki. W czasie używania pasków nie należy dotykać pola reaktywnego paska. Przed przystąpieniem do badania należy zawsze sprawdzić, czy kolor pola reaktywnego użytego paska odpowiada barwie na skali umieszczonej na pojemniku dla wyniku „0”. Jeżeli ta barwa jest inna, należy użyć innego paska. Krew włośniczkową do badania pobiera się zwykle z opuszki palca, bardzo rzadko
z płatka usznego. Przed badaniem należy umyć ręce ciepłą wodą z mydłem i starannie wysuszyć. Następnie badający powinien delikatnie ucisnąć wybrane miejsce nakłucia, aby stało się lekko różowe. Badający nakłuwa boczną część opuszki palca przy pomocy jałowej igły. Nakłucie wykonuje się na głębokość około 3 mm. Dla ułatwienia i większej pewności poprawności wykonania nakłucia chory może zaopatrzyć się w specjalny aparat posiadający dźwignię sprężynową z możliwością wymiany każdorazowo igły. Pierwszą wypływającą kroplę krwi po nakłuciu badający powinien zetrzeć suchym, jałowym gazikiem. Kolejna kropla krwi powinna spokojnie spaść na pole reaktywne utrzymywanego poziomo paska. Trzeba zadbać o to, aby kropla krwi była wystarczająco duża dla pokrycia całego pola reaktywnego. Aparaty obsługuje się zgodnie z załączoną do nich instrukcją

 

 

 

 

Znaczenie diety w cukrzycy:

Dieta cukrzycowa- to styl i przestrzeganie pewnych reguł, które mają za zadanie osiągnięcie dobrego samopoczucia i zapobieganie późnym powikłaniom cukrzycy. Całkowite zapotrzebowanie na energię:

  • Węglowodany 40-50%- ciemne pieczywo z maki pełnego przemiału, chleb Graham, płatki owsiane, grube kasze (gryczana, jęczmienna, pęczak), ryż brązowy, makarony przygotowane al. dente i razowe
  • Białka 15-20%- chude gatunki mięsa i wędliny oraz chude przetwory nabiałowe, drób, ryby, jogurt, kefir, maślanka, groch, soczewica, soja przynajmniej jeden raz w tygodniu
  • Tłuszcze 30-35%-ograniczenie spożycia tłuszczów pochodzenia zwierzęcego, gdyż zwiększają one stężenie cholesterolu całkowitego we krwi, a zwłaszcza jego frakcji miażdżycorodnej-LDL
  • Należy także unikać pasztetów, parówek, salcesonu, baleronu, boczku, salami i kiełbas wiejskich.
  • Należy spożywać ryby przynajmniej 2 razy w tygodniu- łososia, tuńczyka, sardynki, śledzie i makrelę
  • Używać oleju słonecznikowego, rzepakowego Najważniejsze zasady diety w cukrzycy
  • Pamiętaj o regularnym spożywaniu posiłków i urozmaicaniu jadłospisu. W 2-3 głównych posiłkach powinny znaleźć się produkty dostarczające białko pochodzenia zwierzęcego[1]mleko, przetwory mleczne, ryby, chude mięso i wędliny, białko jaja.
  • Dbaj, aby w twojej diecie znalazły się produkty zbożowe, warzywa i owoce- cenne źródło błonnika pokarmowego. Zaleca się jedzenie warzyw i owoców przy każdym posiłku najlepiej w postaci surowej. Należy jednak wystrzegać spożywania zbyt dużych ilości winogron, mango i bananów, gdyż zawierają sporo cukrów prostych
  • Nie jedz owoców konserwowanych oraz suszonych, ponieważ dostarczają dużej ilości cukru
  • Zrezygnuj ze słodyczy, słodkich napojów i wszelkich wyrobów cukierniczych. Powodują one gwałtowny wzrost poziomu glukozy we krwi. W przypadkach cukrzycy wyrównanej można jeść

niewielkie ilości słodyczy wraz z innymi produktami spożywczymi, gdyż wówczas nie mają tak wyraźnego wpływu na glikemię poposiłkową

  • Unikaj alkoholu
  • Rzuć palenie
  • Ograniczaj spożycie soli i produktów z jej dużą zawartością

Wymiennik węglowodanowy 1WW- to taka ilość produktu wyrażona w gramach, która zawiera 10 g węglowodanów przyswajalnych przez organizm (co odpowiada 10 g czystego cukru) 1 WBT-to taka ilość produktu żywnościowego, która zawiera 100 kcal pochodzących z białka i/ lub tłuszczu Ustalona liczba węglowodanów na dany posiłek może ulegać modyfikacji w zależności od zaplanowanego wysiłku fizycznego, dawek insuliny, wyników poziomu cukru we krwi, dodatkowych chorób. IG indeks glikemiczny – określa tempo wzrostu poziomu cukru we krwi po spożyciu określonych produktów spożywczych. IG wyrażony jest w procentach.

Produkty o wysokim indeksie glikemicznym powodują większy wzrost stężenia glukozy we krwi niż pokarmy o niskiej wartości wskaźnika. Technika iniekcji insuliny

  • Miejsce podania wybieramy zgodnie z rodzajem insuliny
  • Zalecane miejsca to; brzuch, zewnętrzna powierzchnia uda, górna połowa pośladka i zewnętrzna powierzchnia ramion
  • Przed podaniem insuliny skóra w miejscu podania musi być czysta
  • Zaleca się uchwycenie fałdu skórnego, a następnie wkłucie igły pod katem 45 lub 90 stopni (w zależności od grubości podściółki tłuszczowej i długości stosowanej igły
  • Po wstrzyknięciu wskazane jest pozostawienie igły pod skórą na około 10 sekund
  • Należy pamiętać o każdorazowej zmianie miejsca iniekcji w obrębie danego obszaru.

 

MASA CIAŁA- Najlepszym sposobem, aby schudnąć jest zmniejszenie kaloryczności posiłków, pamiętając, że osoby w średnim wieku i starsze potrzebują ok. 1500-2000 kilokalorii (kcal), aby utrzymać masę ciała.

Pamiętaj:

✓ 1 g węglowodanów (na przykład cukru) zawiera 4 kcal

✓ 1 g białka również zawiera 4 kcal ✓ tłuszcz jest znacznie bardziej kaloryczny: 1 g czystego tłuszczu (takiego jak olej) zawiera 9 kcal Woda nie dostarcza żadnej energii, czyli ani jednej kalorii (uwaga na wody smakowe! zawierają dodatek cukru lub niezdrowego syropu glukozowo-fruktozowego, a więc zbędne kalorie!).

Wniosek: im więcej wody zawiera jedzenie, tym mniejsza jest jego wartość energetyczna, zaś im więcej zawiera tłuszczu, tym wartość energetyczna wyższa. Porównajmy: jedzenie bogate w wodę (np. ogórek)
z jedzeniem bogatym w tłuszcz (np. olej).

Ile potrzebujemy zjeść, aby przyjąć 100 kcal?

Odpowiedź: dwa ogórki (ok. 750 gramów) lub 1 łyżkę stołową oleju (ok. 10 gramów).

Pamiętaj! Należy ograniczyć ilość spożywanego tłuszczu, gdyż powoduje on szybki przyrost masy ciała
i przyczynia się do rozwoju miażdżycy!

 

Diety bardzo restrykcyjne powodują zwykle wysoką (krótkotrwałą) utratę wody i znaczną utratę tkanki mięśniowej, w związku z czym nie są zalecane. Najlepsze, długofalowe efekty przynoszą diety powodujące utratę 3 do 5 kg w ciągu 3-6 miesięcy.

Pamiętaj!

✓ Planując redukcję masy ciała, traktuj zmianę nawyków żywieniowych jako podejście na całe życie.

✓ Spadek masy ciała jest ściśle powiązany ze zmniejszeniem kaloryczności spożywanych posiłków, bez tego nie uda Ci się osiągnąć celu.

✓ Wybieraj produkty bogate w wodę (głównie warzywa), ogranicz natomiast te zawierające dużą ilość

tłuszczu.

✓ Zredukuj ilość pokarmów odzwierzęcych (zwłaszcza czerwonego mięsa). Zastąp je produktami roślinnymi.

✓ Zrezygnuj z pokarmów wysoko przetworzonych i unikaj tzw. „jedzenia na mieście”. Jest ono zwykle bardziej kaloryczne niż dania, które przygotowujemy samodzielnie w domu.

✓ Nie dosładzaj, ogranicz cukier do absolutnego minimum.

✓Ogranicz alkohol. Wchodzi on w interakcje z lekami przeciwcukrzycowymi i sam jest źródłem dużej ilości kalorii.

✓ Nie poddawaj się! Udowodniono, że wolniejsza utrata masy ciała jest bardziej długotrwała.

✓ Nie załamuj się również niewielkimi przyrostami masy ciała.

Pamiętaj, że Twoje nawyki żywieniowe kształtowały się przez lata i potrzebujesz czasu, by na stałe wprowadzić nowe zasady.

 

KONTROLA STÓP– Istotnym elementem samokontroli jest kontrola stóp. Stopy chorego na cukrzycę są bardzo narażone na wszelkiego rodzaju urazy i skaleczenia. Dzieje się tak z powodu zaburzeń czucia bólu i temperatury, spowodowanych uszkodzeniem nerwów w obrębie kończyn dolnych. I) Oglądaj stopy codziennie II) Myj stopy codziennie w letniej i bieżącej wodzie Do mycia używaj mydła toaletowego. Po umyciu dokładnie osusz stopy i przestrzenie między palcami. W zależności od potrzeb, stosuj talk lub krem natłuszczający – z wyjątkiem przestrzeni między palcami. III) Paznokcie obcinaj prosto Po kąpieli paznokcie są bardziej miękkie i łatwiej je obcinać. Możesz także używać samego pilnika. IV) Noś wygodne i dopasowane obuwie Przed włożeniem butów sprawdź, czy nie ma w nich ostrych przedmiotów np. kamień, wystający gwóźdź itp. V) Nigdy nie chodź boso VI) Nie usuwaj samodzielnie modzeli i odcisków Nie stosuj kremów, płynów ani plastrów przeciw odciskom. VII) Unikaj nadmiernego ogrzewania i oziębiania stóp Nie używaj do ogrzewania stóp elektrycznych grzejników i innych otwartych źródeł ciepła – unikniesz oparzeń.

HIPOGLIKEMIA

Według definicji, hipoglikemia to sytuacja, gdy poziom glukozy we krwi spada poniżej normy (tj. poniżej 70 mg/dl).

Co zrobić przy hipoglikemii? Zjedz 15-20 gramów prostych (szybkodziałających) węglowodanów, na przykład: ✓ 3 tabletki glukozowe (specjalne dla osób z

cukrzycą) ✓ 3 łyżeczki cukru lub miodu ✓ pół szklanki (100-150 ml) słodkiego napoju wówczas:

  • zmierz poziom glukozy po 15 minutach
  • jeśli jest nadal niski – ponownie spożyj węglowodany
  • jeśli wrócił do normy – zjedz posiłek w ciągu 2 godzin Pamiętaj!
  • Przy hipoglikemii nie pij napojów bezcukrowych (typu „light”), gdyż nie zawierają one węglowodanów, a tym samym nie wpływają na glikemię.
  • Nie jedz także czekolady, lodów, kanapek i innych pokarmów bogatych w tłuszcz, ponieważ opóźnia on trawienie i wchłanianie węglowodanów w przewodzie pokarmowym.
  • Twoja reakcja na hipoglikemię powinna być natychmiastowa, jest to stan zagrożenia zdrowia, a nawet życia.
  • Częstym błędem popełnianym przy hipoglikemii jest spożycie w zbyt krótkim czasie zbyt dużej ilości węglowodanów, co powoduje gwałtowny wzrost glikemii po niedocukrzeniu, często do wartości powyżej 300 mg/dl. Aby zapobiec wystąpieniu ponownego epizodu hipoglikemii, należy spożyć dodatkowo węglowodany złożone (np. kanapkę) i powtórzyć pomiar glikemii po 60 minutach.
  • Każdy incydent hipoglikemii odnotuj i poinformuj o nim lekarza przy najbliższej wizycie.

 

Co zrobić, aby zapobiec hipoglikemii?

  • Jeśli stosujesz insulinę szybkodziałającą, nigdy nie opóźniaj posiłku po wykonaniu zastrzyku.
  • Jedz regularnie.
  • Uważaj z alkoholem.
  • Zjedz przekąskę przed podjęciem aktywności fizycznej.

Jeśli chcesz zacząć regularną aktywność fizyczną, przedyskutuj to
z lekarzem. Na początku może być zalecany pomiar glikemii przed i po wysiłkiem.

  • Zmieniaj miejsca podawania insuliny.

 

INSULINOTERAPIA- Jak już wspomniano cukrzyca jest chorobą przewlekła i postępującą. Z czasem Twoja trzustka może stracić zdolność produkcji takiej ilości insuliny, jakiej potrzebujesz, aby utrzymać prawidłowe poziomy glikemii. Pamiętaj, że, o ile to niezbędne, podawanie insuliny jest najlepszą metodą zapobiegania długoterminowym powikłaniom cukrzycy. Istnieją różne typy insuliny i możliwości ustalenia harmonogramu jej wstrzykiwania. Aby działanie insuliny było optymalne, musi być właściwie przechowywana. Nie może być też wystawiona na działanie promieni słonecznych ani pozostawiona
w temperaturze powyżej 28*C lub zamrażana. Niezależnie od tego, jaką okolicę ciała wybierzesz do wkłucia, niezwykle ważna jest zmiana miejsc wstrzykiwania insuliny. Pozwala to uniknąć tworzenia się zgrubień i zrostów podskórnych, z których insulina wchłania się w nieprzewidywalny sposób. Działaniem niepożądanym insulinoterapii może być przyrost masy ciała. Planując odpowiednie posiłki
i utrzymując regularną aktywność zapobiegasz nadwadze i otyłości oraz ich powikłaniom.

Hipercholesterolemia

PROGRAM EDUKACJI PACJENTÓW Z HIPERCHOLESTEROLEMIĄ

ZAŁOŻENIE PROGRAMU: Głównym założeniem programu edukacyjnego pacjentów
z hipercholesterolemią jest zapobieganie powstawaniu powikłań. Edukacja ma poprawić efektywność procesu leczniczego prowadzonego przez personel medyczny, przez co zmieni się na korzyść jakość życia tych pacjentów.

CELE:

  • przekazanie podstawowych wiadomości o hipercholesterolemii – zwiększenie wiedzy na temat jednostki chorobowej – istota hipercholesterolemii i jej przyczyn, czynników ryzyka.
  • przekazanie informacji dotyczących powikłań sercowo-naczyniowych hipercholesterolemii,
  • włączenie pacjenta do aktywnej współpracy w procesie samoopieki i samokontroli.

KRYTERIA REKRUTACJI DO PROGRAMU:

  • Edukacja obejmuje osoby z rozpoznaną hipercholesterolemią niezależnie od wieku, mające złożoną deklarację do lekarza i pielęgniarki POZ.

PRZEBIEG PROGRAMU:

 

Konspekt:

Temat: Hipercholesterolemia

Prowadzący: Pielęgniarka

Odbiorcy:

  • Pacjent,
  • Rodzina i opiekunowie pacjenta.

Cel:

  • Zapoznanie oraz przekazanie informacji na temat choroby i jej skutków,
  • Profilaktyka hipercholesterolemii.

Miejsce: Gabinet edukacji nr. 23.

Czas zajęć: 60 min. – 90min.

Metody i techniki:

  • Wykład, Pogadanka,
  • Dyskusja.

Materiały dydaktyczne: ulotki, broszury, modele

Plan zajęć edukacyjnych:

  • Rozpoczęcie zajęć- zaprezentowanie się osoby prowadzącej zajęcia oraz zapoznanie
    z uczestnikami.
  • Sporządzenie listy obecności.
  • Przedstawienie harmonogramu zajęć
  • Wprowadzenie do tematyki zajęć.
  • Omówienie charakterystyki przyczyn hipercholesterolemii,
  • Omówienie leczenia i profilaktyki hipercholesterolemii- rola aktywności fizycznej, dieta
  • Pytania i dyskusja w grupie.
  • Podsumowanie kwestii poruszanych na zajęciach.
  • Ocena zapamiętanych przez uczestników zajęć treści.
  • Zakończenie zajęć

Metody oceny skuteczności przeprowadzonych zajęć edukacyjnych: zadanie pytań

Ewaluacja- Pytania kontrolne:

  1. Czy wiesz na czym polega hipercholesterolemia?
  2. Czy wiesz jakie są prawidłowe wartości lipidogramu?
  3. Czy wiesz, jak dbać o siebie, aby utrzymywać prawidłowy poziom cholesterolu?

 

MATERIAŁ EDUKACYJNY PROGRAM EDUKACJI W HIPERCHOLESTEROLEMII

 

Hipercholesterolemią nazywamy zwiększenie stężenia cholesterolu we krwi (w osoczu). Nie jest to choroba, ale stan nieprawidłowy, który może towarzyszyć lub sprzyjać różnym chorobom, np. układu krążenia, jak zawał serca, udar mózgu i inne.  Ten organiczny związek chemiczny należy do grupy lipidów, których wspólną cechą jest słaba rozpuszczalność w wodzie.  Hipercholesterolemia to stan, który może towarzyszyć lub sprzyjać różnych chorobom, np. układu krążenia, jak zawał serca, udar mózgu i inne. Istnieją różne rodzaje hipercholesterolemii, a podczas leczenia zawsze wymagana jest zmiana stylu życia. Stosuje się także leki, przede wszystkim statyny. Organizm potrzebuje cholesterolu do prawidłowego funkcjonowania i potrafi go sam wytwarzać, głównie w wątrobie. Pozostała jego część (ok. 20 proc.) pochodzi ze źródeł pokarmowych.

Cholesterol jest składnikiem błon komórkowych, bierze udział w syntezie witaminy D3
i hormonów, odgrywa także istotną rolę w procesach zachodzących w układzie nerwowym oraz odpornościowym. Gdy jednak jego stężenie we krwi staje się zbyt wysoki (powyżej 190 mg/dl), zaczyna być groźny dla zdrowia.

Hipercholesterolemia jest wynikiem nieprawidłowości metabolizmu, skutkującej zaburzeniami gospodarki tłuszczowej organizmu, które nazywamy dyslipidemią. Z czasem skutkuje ona uszkodzeniem tętnic i staje się poważnym czynnikiem ryzyka wystąpienia chorób układu krążenia, a w konsekwencji zawałów serca i udarów mózgu.

RODZAJE HIPERCHOLESTEROLEMII

Wyróżnia się hipercholesterolemię:

  • pierwotną: Należą tutaj hipercholesterolemia rodzinna oraz hipercholesterolemia wielogenowa, która jest najczęstszą postacią hipercholesterolemii, a na jej ujawnienie się wpływa nieprawidłowa dieta.
  • wtórną, będącą objawem innych chorób

Główne przyczyny wtórnego zwiększenia stężenia LDL-C w osoczu:

 

Jak często występuje hipercholesterolemia?

Stężenie LDL-C ≥3,0 mmol/l występuje u 57,8% dorosłych Polaków (w wieku 18–79 lat), w tym u 58,3% mężczyzn i 57,3% kobiet.

W innym badaniu stężenie LDL-C ≥3 mmol/l (≥115 mg/dl) stwierdzono u 60% dorosłych pacjentów POZ.

Najczęściej spotyka się hipercholesterolemię wielogenową, która występuje u 1 osoby na 10–20 zależnie od wieku (częściej u osób w starszym wieku). Hipercholesterolemie uwarunkowane genetycznie są rzadsze (występują u 1 osoby na 500–1000).

Jak się objawia hipercholesterolemia?

W przypadku postaci wielogenowej brak jest charakterystycznych objawów. Pośrednim objawem hipercholesterolemii jednogenowej mogą być przedwczesne objawy miażdżycy (przeważnie choroby niedokrwiennej serca), u mężczyzn <55. rż., u kobiet <60. rż.

Objawami postaci rodzinnej mogą być żółtaki. Żółtaki to inaczej kępki żółte (ksantomatozy) – żółtawe, czasem pomarańczowe, beżowe lub brązowawe grudki występujące zwykle na powiekach, zazwyczaj w kąciku oka. Żółtaki nie bolą, nie swędzą, rosną powoli, są płaskie lub lekko wypukłe, miękkie w dotyku lub nieznacznie twarde. Mogą zlewać się sobą. Stanowią przede wszystkim defekt kosmetyczny.

Objawy te są następstwem nadmiernego gromadzenia się cholesterolu w tkankach. Nie występują jednak często – mogą występować tylko pojedyncze objawy. O hipercholesterolemii rodzinnej pośrednio świadczą przedwczesne objawy miażdżycy. Rozpoznaje się ją najczęściej już w czwartej dekadzie życia. Sugerują ją także choroba wieńcowa lub zaburzenia lipidowe rozpoznane w młodym wieku u rodziców i rodzeństwa.

Co robić w razie wystąpienia objawów?

W razie zaobserwowania objawów, należy zgłosić się do lekarza rodzinnego.

 

Jak lekarz stawia diagnozę?

Ze względu na to, że hipercholesterolemia to zwiększone stężenie cholesterolu we krwi, diagnostyka polega na wykonaniu badania krwi. Lekarz skieruje pacjenta na lipidogram, czyli

badanie stężenia lipidów we krwi. U osób z hipercholesterolemią występuje zwiększone stężenie całkowitego cholesterolu oraz cholesterolu LDL (LDL-C). Stężenie triglicerydów może być prawidłowe lub nieznacznie zwiększone.

Zaleca się badanie w kierunku dyslipidemii (w tym hipercholesterolemii) u:

  • osób z objawami chorób układu sercowo-naczyniowego
  • osób z blaszkami miażdżycowymi w tętnicach wieńcowych i/lub szyjnych
  • chorych na cukrzycę, przewlekłą chorobę nerek, nadciśnienie tętnicze, otyłość, przewlekłe autoimmunologiczne choroby zapalne
  • potomków osób z ciężką dyslipidemią (osoby te są monitorowane w specjalistycznych ośrodkach, jeśli zaburzenia się potwierdzą)
  • członków rodzin osób z przedwczesnymi chorobami układu sercowo-naczyniowego.

Lekarz może też skierować na badanie przesiewowe dorosłych mężczyzn w wieku ≥40 lat i kobiet
w wieku ≥50 lat lub po menopauzie, zwłaszcza jeśli występują inne czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego.

Osoby, u których lekarz podejrzewa hipercholesterolemię rodzinną mogą zostać skierowane na badania genetyczne, żeby określić dokładne mutacje. Nie wpływa to jednak na postępowanie, czyli leczenie hipercholesterolemii.

Jakie są sposoby leczenia hipercholesterolemii?

W celu wyboru odpowiedniego leczenia lekarz:

  • oceni ryzyko sercowo-naczyniowe
  • ustali zależne od tego ryzyka stężenia cholesterolu, do których należy dążyć u danego pacjenta
  • zaleci właściwe postępowanie w celu osiągnięcia tych wartości stężeń cholesterolu.

Choć postepowanie może być różne u różnych osób, to zawsze wymagana jest zmiana stylu życia!

Do metod niefarmakologicznych należą:

  • stosowanie zasad zdrowej diety
  • codzienna aktywność fizyczna

 

  • eliminacja czynników ryzyka takich jak palenie tytoniu

Hipercholesterolemia – leki

Leki, które stosuje się w leczeniu hipercholesterolemii:

  • statyny
  • żywice jonowymienne
  • ezetymib
  • inhibitory PCSK9 (ewolokumab, alirokumab)
  • kwas bempediowy

Głównymi lekami stosowanymi w celu zmniejszania stężenia cholesterolu są statyny. Jeżeli leczenie samymi statynami nie wystarcza do osiągnięcia zamierzonego efektu terapeutycznego, lekarz może zalecić dołączenie innego leku lub zmienić leczenie. Wszystkie leki mają swoje wskazania
i przeciwwskazania, a także działania niepożądane. Nie ma uniwersalnego schematu leczenia dla każdego pacjenta z hipercholesterolemią, ponieważ na dobór leczenia ma wpływ wiele czynników (ryzyko sercowo-naczyniowe oraz wyjściowe stężenie cholesterolu LDL). Należy pamiętać o przestrzeganiu zaleceń lekarza, a w razie pojawienia się działań niepożądanych zgłosić to lekarzowi i omówić z nim możliwość modyfikacji leczenia.

Czy możliwe jest całkowite wyleczenie i co trzeba robić po zakończeniu leczenia?

Profilaktykę chorób układu krążenia prowadzi się przez całe życie, a jej istotą są regularne wizyty kontrolne oraz stosowanie się do zaleceń lekarskich. Po uzyskaniu odpowiednich stężeń cholesterolu u chorego, warunkiem utrzymania się tego korzystnego stanu jest kontynuowanie terapii. Dlatego w tej sytuacji nie można mówić o całkowitym wyleczeniu chorego i zakończyć leczenia.

Należy pamiętać, że hipercholesterolemia może przyczyniać się do wystąpienia:

  • choroby niedokrwiennej serca
  • choroby naczyń obwodowych
  • udaru niedokrwiennego mózgu

Jak wykryć hipercholesterolemię?

Diagnostykę hipercholesterolemii umożliwia lipidogram, który wykonuje się w laboratorium na próbce surowicy krwi żylnej. Badanie dostarcza informacji na temat poziomu frakcji lipidowych w osoczu:

  • cholesterolu całkowitego (TC)
  • cholesterolu LDL
  • cholesterolu HDL
  • trójglicerydów (TG)

Cholesterol LDL (ang. low density lipoprotein), szacowany najczęściej na podstawie poziomu cholesterolu całkowitego, to tłuszcze, które wpływają na rozwój chorób sercowo-naczyniowych.

Z kolei cholesterol HDL (ang. high den sity cholesterol) nazywany jest potocznie „dobrym cholesterolem”, ponieważ jego odpowiednia ilość zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia.

Trójglicerydy są natomiast budulcem tkanki tłuszczowej, tworzą swoiste źródło energii. Jednak ich nadmiar w krwiobiegu również jest niewskazany i szkodliwy.

W przypadku przekroczenia we krwi norm poszczególnych frakcji mających niekorzystny wpływ na funkcjonowanie organizmu mówimy o hiperlipidemii.

Nieprawidłowości mogą mieć charakter:

  • hipercholesterolemii– przy podwyższonym stężeniu cholesterolu całkowitego oraz cholesterolu LDL
  • hipertriglicerydemii – gdy za wysoki jest poziom trójglicerydów
  • hiperlipidemii mieszanej– w przypadku wystąpienia obydwu powyższych zaburzeń

Hipercholesterolemia a stężenia cholesterolu

Przyjmuje się, że stężenie cholesterolu LDL powinno wynosić:

  • poniżej 115 mg/dl dla niskiego ryzyka sercowo-naczyniowego,
  • poniżej 100 mg/dl dla umiarkowanego ryzyka sercowo-naczyniowego,
  • mniej niż 70 mg/dl dla wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego,
  • poniżej 55 dla bardzo wysokiego ryzyka sercowo-naczyniowego.

Natomiast prawidłowe stężenie trójglicerydów – to mniej niż 150 mg/dl.

Stężenie cholesterolu HDL, w zależności od płci, powinno wynosić:

  • u kobiet mniej niż 45 mg/dl,
  • u mężczyzn co najmniej 40 mg/dl.

Wyniki powyżej tych wartości świadczą o hipercholesterolemii.

Pełne rozpoznanie hipercholesterolemii powinno być uzupełnione o:

  • badanie fizykalne (ewentualne objawy),
  • wywiad rodzinny (czynniki genetyczne),
  • wywiad dotyczący przyjmowanych leków i przebytych chorób (hipercholesterolemia wtórna).
    Zapobieganie hipercholesterolemii

Na wysoki poziom cholesterolu wpływają predyspozycje genetyczne, ale profilaktyka hipercholesterolemii obejmuje przede wszystkim zachowania zgodne z tzw. zdrowym trybem życia. Pozwalają one wpłynąć na regulację metabolizmu tłuszczów w organizmie, a także ograniczają dodatkowe czynniki ryzyka związane z rozwojem miażdżycy.

Czynniki zapobiegania hipercholesterolemii

  • właściwa dieta
  • regularna aktywność fizyczna
  • zachowanie właściwej masy ciała
  • rezygnacja z palenia tytoniu
  • przestrzeganie profilaktyki innych chorób skutkujących zaburzeniami w przemianie materii, takich jak cukrzyca, czy niewydolność nerek,
  • regularna (co kilka lat) kontrola poziomu cholesterolu.

Dieta w hipercholesterolemii

Zachowanie właściwej diety przy hipercholesterolemii nie powinno ograniczać się do wyeliminowania pokarmów zawierających duże ilości cholesterolu, takich jak tłuszcze zwierzęce i nabiał. Na powstawanie zaburzeń lipidowych wpływa także nadmierne spożycie węglowodanów prostych i tzw. kwasów tłuszczowych „trans” stosowanych powszechnie przy produkcji wysoko przetworzonej żywności.

Reguły odżywiania przy hipercholesterolemii

  • dzienne spożycie cholesterolu nie powinno przekraczać 200 mg na dobę
  • należy ograniczyć spożycie wieprzowiny, tłuszczów zwierzęcych oraz wędlin – nasycone kwasy tłuszczowe powinny stanowić nie więcej niż kilkadziesiąt gram dziennego spożycia –
  • zamiast tego, dobrze by w diecie pojawiły się chudy drób i ew. wołowina (zawiera kwas stearynowy, który sprzyja zachowaniu niezmienionego poziomu cholesterolu)
  • rezygnacja ze słodyczy – lepiej zastąpić je węglowodanami złożonymi (produkty skrobiowe
    i zbożowe)
  • należy spożywać jak najwięcej pokarmów obfitujących w nienasycone kwasy tłuszczowe, które podnoszą poziom cholesterolu HDL – zawierają je przede wszystkim ryby, orzechy, oleje roślinne, owoce awokado
  • produkty pełnotłuste dobrze jest zastąpić chudym nabiałem
  • posiłki powinny zawierać produkty obfitujące w błonnik: rośliny strączkowe, pełne ziarna, warzywa (błonnik utrudnia wchłanianie cholesterolu z układu pokarmowego)
  • warto wprowadzić do jadłospisu margarynę zawierającą stanole lub sterole roślinne

Badaj się profilaktycznie

Podwyższony poziom cholesterolu we krwi zwiększa ryzyko zaburzeń w układzie krążenia. Przede wszystkim zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu.

Kontrolny profil lipidowy można zbadać bezpłatnie u lekarza POZ oraz w programie Profilaktyka 40 PLUS lub programie profilaktyki chorób układu krążenia (ChUK).

PROFILAKTYKA MOJE ZDROWIE

Osoby po 20. r.ż. mogą również, bezpłatnie oznaczyć profil lipidowy w ramach programu Profilaktyka Moje Zdrowie.

To badanie próbki krwi pozwalające ocenić stężenie cholesterolu całkowitego, LDL, HDL i trójglicerydów.

 

Normy frakcji cholesterolu i triglicerydów

  • cholesterol całkowity: 3,0–4,9 mmol/l (114–190 mg/dl)
  • cholesterol HDL: kobiety >1,3 mmol/l (50 mg/dl), mężczyźni >1,0 mmol/l (40 mg/dl)
  • cholesterol LDL: <3,0 mmol/l (115 mg/dl) dla osób zdrowych, mających małe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych
  • triglicerydy: <1,7 mmol/l (150 mg/dl) na czczo lub <2,0 mmol/l (175 mg/dl) nie na czczo

 

W laboratorium możemy oznaczyć:

  • Cholesterol całkowity – cholesterol całkowity jest niezbędny do obliczenia ryzyka za pomocą skali SCORE (ryzyka sercowo-naczyniowego) pożądane stężenie to poniżej 190mg/dl.
  • Cholesterol HDL – zwany też „dobrym cholesterolem” jego stężenie powinno być powyżej 45mg/dl. A co, jeśli jest go za dużo? Najprawdopodobniej stężenie HDL powyżej 90mg/dl (2,3mmol/l) wiąże się ze zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym!!! Ale do 90mg/dl jest pożądane i wiąże się z mniejszym ryzykiem zachorowania na choroby sercowo-naczyniowe. Udowodniono również, że niskie stężenie HDL nawet przy niskim stężeniu LDL wiąże się z większą śmiertelnością pacjentów, u których rozpoznano chorobę wieńcową.
  • Trójglicerydy – są podstawowym składnikiem tkanki tłuszczowe i źródłem energii. Jednak zbyt wysokie stężenie trójglicerydów zwiększa ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, a bardzo wysokie stężenie trójglicerydów może spowodować zapalenie trzustki. Pożądane stężenie trójgliceryd we krwi to <150mg/dl.
  • Apolipoproteina B – oznaczenie apoB może być wykorzystane alternatywnie do stężenia LDL w szacowaniu ryzyka sercowo-naczyniowego. Parametr ten jest szczególnie istotny w osób z wysokim stężeniem trójglicerydów, cukrzycą, otyłością, zespołem metabolicznym lub małym stężeniem LDL. ApoB może być oznaczone zamiast nie-HDL.
  • Cel terapeutyczny to<100mg/dl w umiarkowanym ryzyku a <85mg/dl w bardzo dużym ryzyku.
  • Nie-HDL – wyraża stężenie wszystkich lipoprotein zawierających tzw. apoB, czyli. VLDL, LDL, IDL, LDL i chylomikronów. Czyli parametr ten patrzy jakby szerzej na cholesterol niż samo oznaczenie LDL. Oznaczenie tego parametru jest szczególnie ważne u osób z wysokim stężeniem trójglicerydów, cukrzycą, otyłością lub małym stężeniem LDL. Cel terapeutyczny jaki chcemy osiągnąć to stężenie <130mg/dl w umiarkowanym ryzyku, a <85mg/dl w grupie bardzo dużego ryzyka wyliczonego w SCORE.
  • Cholesterol LDL – docelowe stężenia cholesterolu są różne i zaraz wyjaśnię Wam, dlaczego tak się dzieje. Norma cholesterolu LDL, czyli tego którego pacjenci nazywają „złym” zależy od tzw. ryzyka sercowo naczyniowego. Najczęściej pacjenci jak dostają wynik z laboratorium myślą, że mają dobry LDL, po przy wyniku nie ma żadnej strzałki (a przy wszystkich innych wynikach zawsze są strzałki w górę lub w dół jak coś jest „nie tak”). Polska należy do krajów, w których stosujemy kartę dużego ryzyka, ponieważ niestety umieralność z powodu chorób sercowo-naczyniowych w naszym kraju jest nadal znaczna. W podobnej sytuacji jest też Litwa, Łotwa, Estonia, Czechy, Słowacja, ale też Turcja, Węgry, Albania. Ryzyko sercowo-naczyniowe zależy od wieku, płci, ciśnienia tętniczego krwi skurczowego, stężenia cholesterolu całkowitego (w karcie SCORE II wg. wytycznych prewencji chorób sercowo-naczyniowych z 2021roku stosuje się cholesterol nie-HDL) i tego czy jesteśmy palaczami czy nie.

Osobom z niskim ryzykiem sercowo-naczyniowym, a nawet podwyższonym stężeniem cholesterolu najpierw proponuje się zmianę stylu życia, czyli sport, utratę masy ciała i dietę.

Na przykład osoby z nieco podwyższonym cholesterolem a wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym od pierwszej wizyty mogą otrzymać już leki. Do osób, które mają bardzo duże ryzyko sercowo-naczyniowe należą osoby po zawale, udarze, z wykrytą miażdżycą w naczyniach szyjnych, z cukrzycą powikłaną neuropatią, retinopatią, mikroalbuminurią (czyli chorobą nerwów objawiającą się zaburzeniami czucia, cukrzycową chorobą oczu, czy chorobą nerek). Tak naprawdę im większe ryzyko tym intensywniejsze powinno być dalsze postępowanie.

Dieta przy wysokim cholesterolu

Dieta naprawdę ma ogromny wpływ na nasze zdrowie. Wpływa nie tylko na masę ciała, ale właśnie na stężenie lipidów we krwi, na ciśnienie tętnicze, na stężenie glukozy. Więc samą dietą możemy zapobiegać lub spowalniać rozwój nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, miażdżycy
i jeszcze wielu innych.

Redukcję cholesterolu możemy wspomagać ograniczeniem spożywanych kalorii w tym ograniczeniem tłuszczów zwierzęcych (czerwone mięso, tłuszcz mleczny), ale też oleju palmowego czy oleju kokosowego. Ograniczenie a najlepiej całkowite wyeliminowanie tłuszczów trans, które zawarte są między innymi w gotowych produktach cukierniczych. Dietę trzeba wzbogacić o wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega 3 i omega 6. Najlepsze „kardiologicznie” są założenia diety śródziemnomorskiej i diety DASH (częściej wykorzystywana w leczeniu nadciśnienia tętniczego).
W badaniach epidemiologicznych udowodniono, że stosowanie diety śródziemnomorskiej wiąże się ze zmniejszoną zapadalnością na choroby serca.

Aktywność fizyczna–3,5-7 godzin umiarkowanej aktywności fizycznej tygodniowo, lub 30-60 minut dziennie. Szczególnie polecane są ćwiczenia aerobowe (czyli np. szybkie chodzenie, bieganie, jazda na rowerze, na rolkach, pływanie) ponieważ wpływają one na zwiększenie stężenia cholesterolu HDL we krwi.

Masa ciała z BMI wyliczonym między 20 a 25 kg/m2 i obwodem pasa poniżej 94cm u mężczyzn
i poniżej 80cm u kobiet. Redukcja masy ciała w nieznacznym stopniu wpływa na spadek cholesterolu całkowitego i LDL, ale w znaczący sposób przyczynia się do zmniejszenia stężenia trójglicerydów
i zwiększenia insulinowrażliwości tkanek. Osoby z wysokim stężeniem trójglicerydów powinny przede wszystkim wyeliminować alkohol oraz nadmiar węglowodanów z diety, ponieważ właśnie te produkty znacząco podnoszą stężenie trójglicerydów we krwi. Redukcja masy ciała sprzyja też wzrostowi dobrego cholesterolu, czyli HDL.

Żywność funkcjonalna i suplementy diety

Fitosterole:

Na etapie zmiany stylu życia można stosować fitosterole roślinne są one zawarte
w „margarynach na cholesterol” oraz w olejach roślinnych, owocach, zbożach, strączkach. Spożywanie 2g fitosteroli dziennie pozwala obniżyć stężenie cholesterolu całkowitego i LDL o 7-10%. Fitosterole można stosować u pacjentów z umiarkowanym i małym ryzykiem wg. SCORE, którzy jeszcze nie kwalifikują się do włączenia leków. Działanie fitosteroli roślinnych polega na konkurowaniu z cholesterolem w procesie wchłaniania w jelitach.

Monakolina

Kolejna substancją naturalną zatwierdzoną do wspomagania diety w hipercholesterolemii jest monakolina z wyciągu czerwonego ryżu. Monakolina która od stuleci była stosowana w Chinach jako barwnik i wzmacniacz smaku jest tak naprawdę statyną roślinną więc osoby nietolerujące statyn mogą też nie tolerować monakoliny. Niemniej jednak jest skuteczna, ponieważ w badaniach obserwowano zmniejszenie stężenia cholesterolu o 20%. Można rozważyć jej stosowanie w grupie osób, które mają podwyższone stężenie cholesterolu, i umiarkowane ryzyko, ale nie kwalifikują się jeszcze do leczenia statyną.

Kwasy tłuszczowe z grupy omega-3

Spożywanie ryb minimum 2 razy w tygodniu i pokarmów roślinnych bogatych w nienasycone kwasy tłuszczowe np. orzechów włoskich, pestki dyni, awokado, szpinak, jarmuż, brukselka, strączki – owszem wiąże się z obniżeniem ryzyka sercowo-naczyniowego, ale nie ma praktycznie wpływu na przemiany tłuszczów w organizmie.

Dlatego dostępne są preparaty z kwasami omega 3, zalecane przede wszystkim dla pacjentów
z hipertrójglicerydemią. Są bezpieczne i nie wykazują istotnych interakcji. U osób, które przewlekle stosują przeciwzakrzepowo aspirynę lub Klopidogrel mogą zwiększać skłonność do krwawień.

 

Jak monitorować leczenie hipercholesterolemii?

  • Po rozpoczęciu leczenia, kontrolny lipidogram należy oznaczyć po 4-12 tygodniach (najlepiej po około 8 tygodniach),
  • tak samo po zmianie dawki leku należy kontrolnie oznaczyć stężenie lipidów po 4-12 tyg. (optymalnie po 8 tygodniach),
  • przed leczeniem należy oznaczyć aktywność enzymów wątrobowych (ALT), a następnie skontrolować badania po 8-12 tygodniach leczenia, lub po zwiększeniu dawki leku,
  • przed leczeniem należy skontrolować aktywność kinazy keratynowej CK,
  • należy rozważyć rutynowe kontrolne hemoglobiny glikowanej i glukozy, u osób które mogą być zagrożone rozwojem cukrzycy w trakcie terapii statyną np. osoby otyłe, w podeszłym wieku, z zespołem metabolicznym, insulinoopornością.

Tarczyca

PROGRAM EDUKACJI PACJENTÓW Z NIEDOCZYNNOŚCIĄ TARCZYCY

ZAŁOŻENIE PROGRAMU: Głównym założeniem programu edukacyjnego pacjentów
z niedoczynnością tarczycy jest zapobieganie powstawaniu powikłań. Edukacja ma poprawić efektywność procesu leczniczego prowadzonego przez personel medyczny, przez co zmieni się na korzyść jakość życia tych pacjentów.

CELE:

  • przekazanie podstawowych wiadomości o niedoczynności tarczycy – zwiększenie wiedzy na temat jednostki chorobowej – istota niedoczynności tarczycy i jej przyczyn, czynników ryzyka.
  • włączenie pacjenta do aktywnej współpracy w procesie samoopieki i samokontroli.
  • umożliwienie pacjentom zrozumienia podstaw niedoczynności tarczycy i nauczenie ich, jak skutecznie zarządzać tą chorobą.

KRYTERIA REKRUTACJI DO PROGRAMU:

  • Edukacja obejmuje osoby z rozpoznaną niedoczynnością tarczycy, mające złożoną deklarację do lekarza i pielęgniarki POZ.

PRZEBIEG PROGRAMU:

 

Konspekt:

Temat: Niedoczynność tarczycy

Prowadzący: Pielęgniarka

Odbiorcy:

  • Pacjent,
  • Rodzina i opiekunowie pacjenta.

Cel:

Przygotowanie rodziny i pacjenta do życia z niedoczynnością tarczycy.

Cele szczegółowe:

Pacjent posiada wiedzę na temat:

  • schorzenia,
  • Kształtowanie zachowań prozdrowotnych
  • Powikłań związanych ze schorzeniem,
  • Diety

Pacjent potrafi:

  • Wymienić zalecenia dietetyczne w niedoczynności tarczycy
  • Wymienić zasady farmakoterapii

Miejsce: Gabinet edukacji nr. 23. Czas zajęć: 60 min. – 90min.

Metody i techniki:

  • Wykład, Pogadanka,
  • Dyskusja.

Materiały dydaktyczne: ulotki, broszury,

Film- niedoczynność tarczycy

Film- żywienie w niedoczynności tarczycy

Plan zajęć edukacyjnych:

  • Rozpoczęcie zajęć- zaprezentowanie się osoby prowadzącej zajęcia oraz zapoznanie z uczestnikami,
  • Sporządzenie listy obecności,
  • Przedstawienie harmonogramu zajęć,
  • Wprowadzenie do tematyki zajęć,
  • Pogadanka z pacjentami na temat niedoczynności tarczycy- wyjaśnienie istoty choroby
  • Omówienie objawów, powikłań związanych z chorobą oraz postępowania leczniczego
  • Omówienie zasad zdrowego odżywiania w niedoczynności tarczycy
  • Pytania i dyskusja w grupie,
  • Podsumowanie kwestii poruszanych na zajęciach,

Ewaluacja:

Czy wiesz na czym polega niedoczynność tarczycy?

Na czym polega dieta w niedoczynności tarczycy?

Co wpływa na kondycję tarczycy?

 

Tarczyca to gruczoł produkujący i wydzielający hormony do krwi, położony u podstawy szyi. Jest to gruczoł dokrewny o kształcie przypominającym motyla, który pomimo swych niewielkich rozmiarów odgrywa bardzo ważną rolę w organizmie.

Tarczyca wytwarza trzy hormony: tyroksynę (T4), trójjodotyroninę (T3) i kalcytoninę.

Tyroksyna i trijodotyronina odpowiedzialne są za zwiększanie podstawowej przemiany materii – zwiększają zużycie tlenu, stymulują tworzenie białek, zwiększają stężenie glukozy we krwi oraz zwiększają rozpad tłuszczów. Hormony te są niezbędne do prawidłowego rozwoju układu nerwowego. Kalcytonina z kolei bierze udział w regulowaniu poziomu wapnia w organizmie.

Praca tarczycy jest sterowana przez przysadkę mózgową, która produkuje hormon TSH. Poprzez hormon TSH pobudza tarczycę do produkowania hormonów T3 i T4. Te z kolei hamują działanie TSH. Dzięki temu ujemnemu sprzężeniu zwrotnemu jest możliwe utrzymanie wszystkich hormonów na odpowiednim poziomie. Prawidłowa praca tarczycy opiera się na produkowaniu hormonów w takiej ilości, aby nie doszło do ich nadmiaru lub niedoboru. Zbyt wysokie lub małe wydzielanie hormonów może powodować zaburzenia w prawidłowym funkcjonowaniu metabolizmu i być przyczyną wielu poważnych chorób, jak nadczynność lub niedoczynność tarczycy.

Choroby tarczycy mogą przebiegać pod różną postacią i wiązać się z odmiennymi dolegliwościami. Najczęstszymi schorzeniami tarczycy są: NIEDOCZYNNOŚĆ TARCZYCY (Hipotyreoza)

Niedoczynność tarczycy to zaburzenie czynności tarczycy polegające na niedostatecznej produkcji hormonów T3 i T4. Niedoczynność tarczycy dotyka 1 – 6% osób w wieku do 60 roku życia, częstość rośnie wraz z wiekiem. Występuje około 5 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn. Ze względu na przyczyny choroby, wyróżnia się:

  • pierwotną niedoczynność tarczycy – niedobór hormonów spowodowany jest uszkodzeniem gruczołu tarczowego,
  • wtórną niedoczynność tarczycy – wywołaną przez niskie TSH będące skutkiem niedostatecznego wydzielania tyreotropiny przez przysadkę mózgową,
  • trzeciorzędową niedoczynność tarczycy, która wynika ze zbyt małej ilości hormonu produkowanego przez podwzgórze. Niedoczynność tarczycy pierwotna jest najczęstsza. Wynika z zaburzeń pracy samej tarczycy, często wywołanych uszkodzeniem gruczołu. Reakcja na hormon TSH jest osłabiona lub całkowicie zniesiona. Wśród najczęstszych przyczyn wymienić należy:

 

  • chorobę Hashimoto (przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy), która jest najpowszechniej występującą przyczyną niedoczynności tarczycy i polega na niszczeniu komórek wydzielniczych tarczycy przez autoprzeciwciała, skierowane między innymi przeciw białku tyreoperoksydazie (TPO),
  • znaczny niedobór jodu w diecie (w krajach rozwiniętych, w tym w Polsce jest to przyczyna rzadka, głównie ze względu na powszechne jodowanie soli kuchennej), często skutkujący powstaniem wola tarczycowego,
  • chirurgiczne usunięcie tarczycy w całości lub jej części, jak również zniszczenie narządu wskutek innych metod leczniczych (w tym leczenia nadczynności tarczycy jodem radioaktywnym czy napromieniania tarczycy w ramach leczenia nowotworu),
  • stosowanie leków hamujących pracę tarczycy (np. litu stosowanego w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej).

Wtórna niedoczynność tarczycy spowodowana jest chorobą przysadki mózgowej, obniżoną zdolność do wydzielania TSH. Może to być spowodowane np. guzem nowotworowym okolicy przysadki (zwłaszcza

guzy tzw. siodła tureckiego) lub samej przysadki, złamaniem urazowym kości podstawy czaszki czy krwotokiem do przysadki mózgowej po porodzie (tzw. zespół Sheehana).

Trzeciorzędowa niedoczynność tarczycy spowodowana jest uszkodzeniem podwzgórza lub połączeń żylnych podwzgórzowo-przysadkowych. Skutkiem tego jest brak stymulacji przysadki do wydzielania hormonu TSH i wtórnie brak pobudzania tarczycy do produkcji hormonów. Ten rodzaj niedoczynności tarczycy jest stosunkowo rzadki, a jego przyczynami mogą być nowotwór okolicy podwzgórza bądź sarkoidoza.

 

Objawy niedoczynności tarczycy. W niedoczynności tarczycy dochodzi do spowolnienia wszystkich procesów w organizmie, co jest spowodowane obniżeniem podstawowej przemiany materii. Charakterystyczne objawy to:

  • ciągłe zmęczenie i senność;
  • uczucie ciągłego zimna;
  • zaburzenia pamięci;
  • wypadanie włosów;
  • suchość i łuszczenie się skóry;
  • przyrost masy ciała;
  • zaparcia;
  • zaburzenia miesiączkowania;
  • spowolnienie pracy serca.

Objawy niedoczynności tarczycy mogą mieć różne natężenie – przy łagodnej niedoczynności mogą być one bardzo trudne do zaobserwowania. Nieleczona niedoczynność tarczycy uniemożliwia normalne funkcjonowanie może prowadzić do zaburzeń psychicznych, chorób serca i układu krążenia, niepłodności, a w skrajnych przypadkach do przełomu tarczycowego i śpiączki hipometabolicznej, które są stanami bezpośrednio zagrażającymi życiu.

Niedoczynność tarczycy ma wyjątkowo niekorzystny wpływ na zdrowie kobiet w ciąży i płodu. Diagnostyka niedoczynności tarczycy Ukierunkowana jest na określenie źródła i stopnia nasilenia choroby, opiera się głównie na:

  • charakterystycznych objawach klinicznych,
  • badaniach laboratoryjnych poziomów TSH oraz tyroksyny (T4) w surowicy krwi.

Trójjodotyronina (T3) ma mniejsze znaczenie diagnostyczne. Jeżeli TSH jest podwyższone, wtedy przyczyną niedoczynności tarczycy jest choroba gruczołu, czyli niedoczynność pierwotna. Dla odmiany, w niedoczynności wtórnej i trzeciorzędowej, poziom hormonu TSH jest obniżony,

  • oznaczenie stężeń przeciwciał przeciwtarczycowych (anty TPO) w surowicy krwi. Zwiększone stężenie tych przeciwciał obserwujemy w autoimmunologicznym zapaleniu tarczycy typu Hashimoto.
    W diagnozowaniu przyczyn niedoczynności tarczycy pomocne są także badania dodatkowe:
  • USG tarczycy – obraz jest uzależniony od przyczyny niedoczynności tarczycy. W przypadku najczęstszej choroby Hashimoto tarczyca w USG ma charakterystyczny obraz tzw. wygryzienia przez mole,
  • USG jamy brzusznej, w przypadku znacznie nasilonych objawów – w zaawansowanej chorobie może dojść do pojawienia się płynu w jamie otrzewnowej,
  • RTG klatki piersiowej – analogicznie do wyżej wymienionego może pojawić się płyn w jamie opłucnej, · EKG – może wykazać bradykardię zatokową (zbyt wolną czynność serca) oraz niski woltaż załamków.

 

Leczenie niedoczynności tarczycy polega na stałym podawaniu hormonów tarczycy, jeśli jest niedobór jodu, również na suplementacji tego pierwiastka. Leczenie trwa zazwyczaj do końca życia.

 

Najpopularniejszym lekiem jest lewotyroksyna (Eltroxin, Euthyrox N, Letrox). Podczas terapii farmakologicznej należy regularnie sprawdzać stężenie TSH w osoczu – na początkowym etapie wykonuje się je co 6-12 tygodni, a gdy niedoczynność tarczycy jest wyrównana co 6-12 miesięcy. Niedoczynność tarczycy wymaga niestety przez całe życie przyjmowania lewotyroksyny i okresowych badań stężenia TSH. Samoistne wyzdrowienia możliwe są tylko w niektórych przypadkach, takich jak np. poporodowe zapalenie tarczycy, podostre zapalenie tarczycy, polekowa niedoczynność tarczycy.
W przypadku lewotyroksyny szczególnie ważne jest jej regularne przyjmowanie, najlepiej robić to zawsze o tej samej porze, zwykle rano, koniecznie na czczo, około 30-60 min przed posiłkiem.

 

Dieta stosowana w niedoczynności tarczycy powinna przede wszystkim zawierać duże ilości jodu oraz białka. Jod jest pierwiastkiem potrzebnym do odpowiedniego działania organizmu. Jod bierze udział w wytwarzaniu hormonów tarczycy, które wpływają na wzrost oraz odpowiednią przemianę materii. Dzienne zapotrzebowanie na jod wynosi ok. 160 μg jodu (w ciąży i podczas karmienia 180–200 μg). Jod powinniśmy dostarczać drogą wziewną (pobyt nad morzem) lub w pokarmach, duże jego ilości zawierają ryby i owoce morza, które są jego naturalnym źródłem. Ilość jodu w produktach mlecznych czy zbożowych oraz warzywach jest zróżnicowana i zależy od miejsca ich uprawy (jeżeli gleba ma za mało jodu to i rośliny na niej rosnące nie będą go zawierały). Niektóre kraje, aby uzupełnić niedobory tego pierwiastka, jodują sól kuchenną, która kolejno dodawana jest do gotowych potraw. Jod zawierają niektóre wody mineralne. Wykaz produktów, które ograniczają przyswajanie jodu: Ø kalafior, Ø kapusta, Ø soja, Ø brukselka, Ø brukiew, Ø rzepa. Gotowanie warzyw obniża zawartość niekorzystnych substancji, jednak osoby, u których istnieje niedobór jodu muszą ograniczyć wyżej wymienione warzywa i dodatkowo orzeszki ziemne czy gorczycę. Istotne jest również spożywanie białka, które powinno stanowić około piętnaście procent wszystkich kalorii. Białko nie tylko wspomaga metabolizm, ale
i powoduje produkcję hormonu wzrostu, który wpływa na spalanie tkanki tłuszczowej. Pacjenci z

niedoczynnością tarczycy powinni więc zwiększyć ilość białka w diecie do około 100 g. Z diety wyeliminuj cukier, słodycze, słodkie napoje i żywność typu fast food. Unikaj smażenia i pieczenia
w tradycyjny sposób, ze względu na ilość stosowanych tłuszczów. Piecz w folii aluminiowej, rękawie lub na grillu, duś bez wcześniejszego obsmażania, gotuj na parze.

 

Uwaga! Pamiętaj o spożywaniu dużej ilości wody, aby nie uszkodzić nerek! (przynajmniej 1,5 l dziennie). Ze względu na spowolnienie procesów metabolicznych i wynikającą z tego tendencję do gromadzenia tkanki tłuszczowej i zwiększenia poziomu złego cholesterolu we krwi, szczególne znaczenie ma dieta stanowiąca naturalne wsparcie leczenia. Podstawą jest przestrzeganie zasad zdrowego żywienia. Najkorzystniejsza jest dieta o wysokiej zawartości warzyw, błonnika i owoców, z ograniczonym udziałem potraw bogatych w tłuszcze i cukry proste. Zaleca się spożywanie od 4 do 5 małych posiłków dziennie. Korzystna w niedoczynności tarczycy jest również regularna, umiarkowana aktywność fizyczna. Mimo znacznego niekiedy zmniejszenia zdolności do podejmowania wysiłku fizycznego, jego stopniowe wdrożenie korzystnie wpływa na przebieg choroby i zmniejsza ryzyko rozwoju powikłań ze strony układu sercowo-naczyniowego.

Zmiana stylu życia, w tym sposobu żywienia, jest uzupełnieniem leczenia farmakologicznego niedoczynności tarczycy. Wsparciem prawidłowej pracy gruczołu tarczowego jest regularne jedzenie pełnowartościowych posiłków, które zapewnią odpowiednią podaż jodu, żelaza, selenu, witaminy D, białka oraz wielonienasyconych kwasów tłuszczowych.